Współczesność
W bazie serwisu tę epokę reprezentuje 52 lektury z opracowaniem i 49 autorów. Formy: Powieść, Opowiadanie, Utwór, Poezja, Dramat i Nowela. Poziomy opracowań: klasy 1–3 szkoły podstawowej, klasy 4–6 szkoły podstawowej, klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty), liceum, zakres podstawowy (matura) i liceum, zakres rozszerzony (matura).
W liście lektur 2026/2027 tę epokę reprezentuje 52 utwory.
Co to za epoka
Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.
Ramy epoki w bazie serwisu: po 1939 r. Wszystkie liczby i nazwy w tym tekście pochodzą z katalogu lektur i z opracowań w bazie - serwis nie dopisuje do nich danych spoza źródeł.
Lektury tej epoki i co je łączy
Epokę buduje 52 lektury; najwięcej jest wśród nich: Powieść (24), Opowiadanie (17), Utwór (4), Poezja (3), Dramat (2), Nowela (2). Etapy, na których się je czyta: klasy 1–3 szkoły podstawowej (23), klasy 4–6 szkoły podstawowej (4), klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty) (12), liceum, zakres podstawowy (matura) (10) i liceum, zakres rozszerzony (matura) (3).
- Opracowania w bazie
- 52
- Autorzy
- 49 - Łukasz Wierzbicki, Jan Brzechwa, Janusz Głowacki, Sławomir Mrożek, Joanna Papuzińska, Raquel Jaramillo Palacio, Waldemar Cichoń, Grzegorz Kasdepke oraz 41 innych
- Formy
- Powieść (24), Opowiadanie (17), Utwór (4), Poezja (3), Dramat (2), Nowela (2)
- Poziomy opracowań
- klasy 1–3 szkoły podstawowej, klasy 4–6 szkoły podstawowej, klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty), liceum, zakres podstawowy (matura) i liceum, zakres rozszerzony (matura)
- Status na liście lektur
- propozycja (23), obowiązkowa (20), uzupełniająca (9)
- Zakres opracowań
- wybór utworów (33), całość utworu (12), fragmenty (7)
- Lata utworów w katalogu
- 1942 r. – 2020 r.
- Postacie i zdarzenia w opracowaniach
- 589 postaci, 883 zdarzeń
- Motywy literackie
- 43: Podróż, wędrówka i tułaczka, Dom i rodzina, Inność, obcość i tolerancja, Natura i przyroda, Szkoła, nauka i wychowanie, Wina, kara i sumienie, Magia, fantastyka i baśniowość, Zabawa, święto i radość oraz 35 innych
- Pytania quizowe i fakty źródłowe
- pytań quizowych, 6371 faktów
- Pytania egzaminacyjne w bazie
- 54
Co je łączy
- Motywy powtarzające się w co najmniej dwóch lekturach epoki: Dom i rodzina (14), Książka, słowo i czytanie (12), Humor, groteska i absurd (11), Szkoła, nauka i wychowanie (11), Wspólnota i solidarność (10), Pamięć, historia i tradycja (8). Jeśli któryś z nich rozpoznasz w tekście, jesteś w tej epoce.
- Tematy oznaczone w opracowaniach jako ważne: Podróż jako poznawanie, a nie zdobywanie, Przełamywanie uprzedzeń i lęku przed nieznajomym, Niezwykła szkoła i radość uczenia się, Wyobraźnia i świat baśni, Godność człowieka wobec śmierci, Konflikt jednostki z prawem systemu oraz 98 innych.
- Więcej niż jedną lekturę w tej epoce ma: Jan Brzechwa (2), Łukasz Wierzbicki (2), Sławomir Mrożek (2).
Motywy tej epoki w całej bazie lektur
Motywy z opracowań tej epoki sprawdziliśmy w całym katalogu (110 lektur). Liczby mówią, w ilu utworach serwisu motyw występuje - w tej epoce i poza nią. To punkt zaczepienia dla wypracowania, które łączy lekturę tej epoki z tekstem z innej.
- Dom i rodzina - 27 lektur w bazie; w tej epoce 14; wraca też w: Młoda Polska, Dwudziestolecie międzywojenne, Oświecenie oraz 5 innych.
- Humor, groteska i absurd - 21 lektur w bazie; w tej epoce 11; wraca też w: Dwudziestolecie międzywojenne, Romantyzm, Barok oraz 2 inne.
- Wina, kara i sumienie - 21 lektur w bazie; w tej epoce 4; wraca też w: Starożytność (antyk), Romantyzm, Średniowiecze oraz 3 inne.
- Czas, los i przeznaczenie - 17 lektur w bazie; w tej epoce 3; wraca też w: Starożytność (antyk), Romantyzm, Młoda Polska oraz 3 inne.
- Szkoła, nauka i wychowanie - 17 lektur w bazie; w tej epoce 11; wraca też w: Młoda Polska, Romantyzm, Dwudziestolecie międzywojenne oraz 2 inne.
Epoka na tle listy lektur
- Katalog serwisu obejmuje 110 lektur w 10 epokach; Współczesność to 52 z nich (47%).
- Pod względem liczby lektur to 1. epoka w bazie - największa.
- Zamyka chronologię epok w bazie; poprzedza ją Dwudziestolecie międzywojenne (12 lektur).
- Żaden z autorów tej epoki nie ma w bazie lektury przypisanej do innej epoki - kanon rozdziela ich tu jednoznacznie.
- Etapy: klasy 1–3 szkoły podstawowej, klasy 4–6 szkoły podstawowej, klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty), liceum, zakres podstawowy (matura) i liceum, zakres rozszerzony (matura); najwięcej lektur wypada na klasy 1–3 szkoły podstawowej (23).
Lektury tej epoki w opracowaniach (3 z 52)
Dywizjon 303 - Arkady Fiedler, 1942 r.
Reportaż-historyczny
- Czas i miejsce akcji: Wielka Brytania w czasie bitwy o Anglię, lato i jesień 1940; Lotnisko Northolt koło Londynu, baza bojowa dywizjonu; Lotnisko Leconfield, miejsce odpoczynku dywizjonu po intensywnych walkach; Niebo nad południową Anglią i kanałem La Manche…
- Opracowanie: 14 postaci (5 ważnych), 17 zdarzeń w planie wydarzeń.
- Motywy: Ojczyzna i patriotyzm.
- Tematy: Odwaga - Odwaga pokazana jest nie jako hasło, lecz jako codzienna praktyka: starty na alarm, walki przeważone liczebnie, powroty do walki po ranach i gesty typu pogoni… Samotność emigranta - Polscy piloci walczący na obcej ziemi są oderwani od rodzin i ojczyzny; ta samotność wzmacnia ich determinację, ale też czyni ich nosicielami pamięci…
- Metryczka: klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty), status: uzupełniająca, zakres: wybór utworów, 15 pytań quizowych.
Akademia Pana Kleksa - Jan Brzechwa, 1946 r.
Powieść fantastyczna dla dzieci (baśniowa powieść o niezwykłej szkole), pierwsza część trylogii o panu Kleksie
- Czas i miejsce akcji: Warszawa — mieszkanie rodziców Adasia przy ulicy Czekoladowej, punkt wyjścia i punkt powrotu opowieści; Akademia Pana Kleksa — budynek w wielkim ogrodzie, otoczony murem, z trzema piętrami, strychem i licznymi pracowniami; Ogród Akademii …
- Opracowanie: 10 postaci (5 ważnych), 17 zdarzeń w planie wydarzeń.
- Motywy: Szkoła, nauka i wychowanie, Wina, kara i sumienie, Magia, fantastyka i baśniowość i Zabawa, święto i radość.
- Tematy: Niezwykła szkoła i radość uczenia się - Akademia jest szkołą odwrotną wobec zwyczajnej: lekcje są zabawą i eksperymentem, a wiedza zdobywana jest przez ciekawość i działanie, co pozwala pokazać naukę… Wyobraźnia i świat baśni - Furtki w ogrodzie prowadzą do krain baśni, dzięki czemu świat realny i baśniowy przenikają się, a wyobraźnia staje się realnym sposobem poruszania…
- Metryczka: klasy 4–6 szkoły podstawowej, status: obowiązkowa, zakres: całość utworu, 15 pytań quizowych.
Dzieci z Bullerbyn - Astrid Lindgren, 1947 r.
Literatura dziecięca — powieść dla dzieci; w praktyce zbiór krótkich, zamkniętych epizodów o codziennym życiu dzieci na szwedzkiej wsi, ułożony według pór roku i świąt; polskie wydanie zawiera trzy pierwotne książki w jednym tomie
- Czas i miejsce akcji: Bullerbyn — bardzo mała szwedzka wioska, na którą składają się tylko trzy zagrody (trzy domy stojące obok siebie); Zagroda Środkowa (szw.…
- Opracowanie: 12 postaci (1 ważna), 20 zdarzeń w planie wydarzeń.
- Motywy: Wspólnota i solidarność, Zabawa, święto i radość, Dom i rodzina i Dzieciństwo i dojrzewanie.
- Tematy: Wspólnota i przyjaźń sąsiedzka - Bullerbyn to tylko trzy zagrody, więc wszystkie dzieci tworzą jedną paczkę, a rodziny pomagają sobie nawzajem przy sianokosach, świętach i codziennych pracach.… Dzieciństwo, zabawa i wyobraźnia - Bohaterowie wymyślają własne języki, kryjówki, zabawy w Indian i piratów, spółdzielnię wiśniową i skrzynkę skarbów.…
- Metryczka: klasy 1–3 szkoły podstawowej, status: propozycja, zakres: wybór utworów, 12 pytań quizowych.
Jak mówić o tej epoce na egzaminie
Na egzaminie: Współczesność pojawia się w tematach o pamięci, traumie, totalitaryzmie i o tym, czy o pewnych rzeczach trzeba opowiadać. Warto mieć w zapasie co najmniej dwie lektury: jedną świadectwową i jedną o codzienności, bo pozwalają pokazać różne sposoby patrzenia na to samo stulecie.
- Lektury obowiązkowe tej epoki w bazie (20): Akademia Pana Kleksa, Antygona w Nowym Jorku, Artysta, Dżuma, Górą Edek, Inny świat (fragmenty), Kajko i Kokosz: Szkoła latania, Kamienie na szaniec oraz 12 innych.
- Do opracowań tej epoki dołączono 720 pytań quizowych z wyjaśnieniami i podpowiedziami.
- Materiał tej epoki wraca w 54 pytaniach egzaminacyjnych w bazie - tematy: Literatura Współczesna - Dżuma, Literatura Współczesna - Tango, Literatura Wojny i Okupacji - Inny świat, Lektury E8 - Kamienie na szaniec oraz 38 innych.
Tematy wypracowań, w których wraca ta epoka
Wybory moralne i odpowiedzialność człowieka za własne czyny w sytuacjach granicznych.
W sytuacjach granicznych każdy wybór moralny weryfikuje człowieczeństwo jednostki - próba usprawiedliwienia zła wyższym celem prowadzi do klęski sumienia, podczas gdy wierność uniwersalnym wartościom umożliwia odkupienie i zachowanie godności. Lektury tej epoki w temacie: Inny świat (fragmenty), Proszę państwa do gazu i Zdążyć przed Panem Bogiem.
Najczęstsze pomyłki
- W tej epoce więcej niż jedną lekturę mają: Jan Brzechwa (2); Łukasz Wierzbicki (2); Sławomir Mrożek (2). To nie jedna lektura opisana dwa razy, tylko osobne utwory z osobnymi opracowaniami.
- Sprawdź zakres opracowania, zanim powiesz „przeczytałem całość". Zakres opracowań w tej epoce wygląda tak: wybór utworów - 33, całość utworu - 12, fragmenty - 7.
- Ta sama epoka bywa omawiana na różnych etapach: klasy 1–3 szkoły podstawowej, klasy 4–6 szkoły podstawowej, klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty), liceum, zakres podstawowy (matura) i liceum, zakres rozszerzony (matura). Lektura z klas 4–6 i lektura z liceum to nie ten sam poziom wymagań, choć obie należą do tej epoki.
- Forma utworu pochodzi z katalogu serwisu i przy tekstach granicznych bywa umowna. Zanim zbudujesz na niej argument, sprawdź gatunek w opracowaniu konkretnej lektury.
Rozdział lektur na epoki jest redakcyjny i podlega weryfikacji - przy utworach granicznych epoki bywają sporne. Pełny opis epoki znajdziesz w sekcji „Co to za epoka", a listę wszystkich lektur tej epoki w siatce na końcu strony.
Pytania egzaminacyjne
Pytania z bazy serwisu, w których wraca materiał tej epoki (3 z 54). Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź, tak jak na egzaminie.
- Literatura Współczesna - Dżuma
Jaką postawę reprezentuje doktor Bernard Rieux w 'Dżumie' Alberta Camusa?
- A. Heroizm laicki - walka ze złem bez względu na wiarę religijną i nieuchronność klęski
- B. Eskapizm - ucieczka z zamkniętego miasta ku wolności
- C. Religijny fatalizm - uznanie epidemii za sprawiedliwą karę boską
- D. Nihilizm - poddanie się rozpaczy i zaprzestanie leczenia
Poprawna odpowiedź: Heroizm laicki - walka ze złem bez względu na wiarę religijną i nieuchronność klęski
Doktor Rieux uosabia postawę laickiego humanizmu i wierności lekarskiemu obowiązkowi w walce z cierpieniem.
Podpowiedź: Rieux jest lekarzem, który leczy mimo braku wiary i mimo świadomości klęski.
- Literatura Współczesna - Tango
Finałowy taniec tanga 'La Cumparsita' w dramacie 'Tango' Sławomira Mrożka tańczą:
- A. Edek z wujem Eugeniuszem nad ciałem zabitego Artura
- B. Artur z Alą podczas ceremonii ślubnej
- C. Stomil z Eleonorą w geście anarchii
- D. Edek z Alą po przejęciu władzy
Poprawna odpowiedź: Edek z wujem Eugeniuszem nad ciałem zabitego Artura
Tango tańczą prymitywny cham Edek oraz uległy wuj Eugeniusz, co stanowi aluzję do chocholego tańca i symbolizuje triumf bezmyślnego totalitaryzmu.
Podpowiedź: Zwycięzcą dramatu jest siła fizyczna, a nie intelekt - pomyśl, kto przejmuje dom.
- Literatura Wojny i Okupacji - Inny świat
Dlaczego w epilogu 'Innego świata' Gustawa Herlinga-Grudzińskiego narrator odmawia wypowiedzenia słów 'Rozumiem cię' dawnemu współwięźniowi z Jercewa?
- A. Uznaje, że poza murami łagru obowiązuje bezwzględny kodeks moralny, którego nie wolno relatywizować
- B. Nie pamięta już tragicznych realiów sowieckiego Gułagu
- C. Obawia się donosu do włoskiej policji w Rzymie
- D. Został przekupiony przez władze obozowe
Poprawna odpowiedź: Uznaje, że poza murami łagru obowiązuje bezwzględny kodeks moralny, którego nie wolno relatywizować
Herling-Grudziński broni godności i uniwersalnych zasad moralnych w wolnym świecie - odmowa usprawiedliwienia zdrady to sprzeciw wobec relatywizmu łagrowego.
Podpowiedź: Odmowa dotyczy tego, czy wolno usprawiedliwiać zdradę po wyjściu z łagru.
Wszystkie lektury epoki: Współczesność
Afryka Kazika
Łukasz Wierzbicki (2008 r.)
Wybór utworów. Poznań współcześnie: dworzec kolejowy z peronem i halą dworcową, gdzie Krzyś wita dziadka i gdzie odsłaniana jest tablica pamiątkowa poświęcona Kazimierzowi Nowakowi; Poznań w latach trzydziestych XX wieku: dom rodzinny podróżnika i miejsce pożegnania z żoną oraz dziećmi. Utwór jest zbiorem opowiadań dla dzieci opartych na reportażach Kazimierza Nowaka, polskiego podróżnika, korespondenta, reportera i fotografa, który w latach 1931–1936 samotnie przemierzył kontynent afrykański z północy na południe, a następnie wrócił inną trasą.
Akademia Pana Kleksa
Jan Brzechwa (1946 r.)
Warszawa — mieszkanie rodziców Adasia przy ulicy Czekoladowej, punkt wyjścia i punkt powrotu opowieści. Akademia Pana Kleksa — budynek w wielkim ogrodzie, otoczony murem, z trzema piętrami, strychem i licznymi pracowniami. Ogród Akademii — miejsce, w którym znajdują się furtki prowadzące do krain baśni i do Bajdocji. Bohaterem i narratorem powieści jest dwunastoletni Adam Niezgódka, nazywany Adasiem, który odznacza się niezwykłym talentem do wpadania w tarapaty i gubienia rzeczy. Adaś ma niesforne, samodzielnie piszące pióro, które odmawia posłuszeństwa i ciągle płata figle, co jest źródłem wielu jego szkolnych kłopotów.
Antygona w Nowym Jorku
Janusz Głowacki (1992 r.)
Tompkins Square Park w Nowym Jorku, gdzie w ciągu jednej nocy rozgrywa się cała akcja dramatu. Środowisko ludzi bezdomnych mieszkających w parku, w tym bezdomni emigranci z Europy Wschodniej i Portoryka. Kostnica miejska i molo na Bronxie, do którego zwożone są trumny bezdomnych z całego Nowego Jorku. Akcja dramatu rozgrywa się w ciągu jednej nocy w nowojorskim parku Tompkins Square, w środowisku ludzi bezdomnych, w tym emigrantów. Głównymi bohaterami są bezdomni: Sasza, rosyjski emigrant pięćdziesięciolatek; Anita, bezdomna Portorykanka około czterdziestki; Pchełka, czterdziestoparoletni bezdomny Polak; oraz Policjant. Anita dowiaduje się od Saszy, że jej ukochany John nie żyje i że jego zwłoki mają zostać pochowane jak zwłoki człowieka wyjętego spod prawa, bez godnego pogrzebu.
Artysta
Sławomir Mrożek (1960 r.)
Wybór utworów. Bliżej nieokreślona przestrzeń, o baśniowym, umownym charakterze — bez nazw miejscowości i bez dat. Droga z domu do cyrku oraz plac przed cyrkiem, gdzie w trakcie rozmowy rozkładany jest namiot cyrkowy. Wnętrze cyrku wyłącznie jako przyszłe miejsce pracy, do którego bohater nigdy nie wchodzi. Czas nieokreślony, bez ram historycznych. Tytułowym bohaterem utworu jest Kogut — ptak mówiący ludzkim głosem, czytający gazetę i planujący karierę; w utworze nie występuje postać aktora-człowieka ani scena przemiany człowieka w ptaka. Kogut czyta gazetę i znajduje w niej ogłoszenie o naborze zwierząt do cyrku, co odbiera jako niepowtarzalną szansę na karierę. Kogut od dawna chce zostać artystą i ogłoszenie traktuje jako pierwszy krok do spełnienia tego marzenia. Kogut oznajmia Lisowi, że zgłosi się do cyrku, i opowiada mu o swoich planach. W drodze na rozmowę Kogut wyobraża sobie czekającą go sławę i pieniądze.
Asiunia
Joanna Papuzińska (2011 r.)
Wybór utworów. Warszawa, dzielnica Ochota, ulica Mątwicka — mieszkanie, w którym Asiunia żyje z rodzicami i rodzeństwem, zanim rodzina zostaje rozdzielona. To zarazem prawdziwy adres rodzinny autorki w czasie wojny. Warszawa, Ochota, dom przy ulicy Filtrowej — pierwsze miejsce, do którego trafia Asiunia po zabraniu mamy. Akcja książki rozgrywa się w Warszawie w czasie II wojny światowej i obejmuje zasadniczo tylko ostatni rok wojny. Dla Asiuni wojna zaczyna się tuż po jej piątych urodzinach, w 1944 roku; wcześniejszych lat okupacji nie pamięta.
Brzechwa dzieciom
Jan Brzechwa (1953 r.)
Wybór utworów. Wieś, rzeczka i krzak nad wodą (Kaczka Dziwaczka). Targ i stragan z warzywami w dzień targowy (Na straganie). Ogród warzywny i grządki (Pomidor, Chrzan, Na straganie). Dom, kanapa i pokój (Leń, Samochwała). Gabinet lekarski (Żaba). Miasta, miasteczka i okolice w różnych częściach Polski (Sójka). Kaczka Dziwaczka mieszka nad rzeczką, obok krzaka, ale zamiast trzymać się wody wyrusza na piesze wycieczki. Kaczka załatwia zwykłe sprawy na opak — jej sprawunki w mieście nie mają wiele wspólnego że zdrowym rozsądkiem, co zadziwia inne kaczki.
Cudowny chłopak
Raquel Jaramillo Palacio (2012 r.)
Wybór utworów. Nowy Jork, dzielnica North River Heights na Upper Manhattanie — miejsce zamieszkania rodziny Pullmanów w książce; Beecher Prep — prywatna szkoła, do której Auggie idzie do piątej klasy (w książce szkoła prywatna; strona polskiego wydawcy nazywa ją szkołą publiczną — zob. ambiguities). Powieść ukazała się 14 lutego 2012 roku nakładem wydawnictwa Alfred A. Knopf i była debiutem R.J. Palacio. Pomysł na książkę powstał po spotkaniu autorki z dziewczynką o zniekształconej twarzy, do którego doszło, gdy Palacio czekała z dziećmi przy lodziarni. Głównym bohaterem jest dziesięcioletni August (Auggie) Pullman, mieszkający z rodziną w North River Heights na Upper Manhattanie. Auggie urodził się z wadą wrodzoną twarzy opisywaną jako zespół Treachera Collinsa (dyzostoza żuchwowo-twarzowa) i przeszedł z tego powodu wiele operacji.
Cukierku, ty łobuzie!
Waldemar Cichoń (2011 r.)
Wybór utworów. Dom pani Lusi, w którym przychodzą na świat kocięta (początek tomu). Mieszkanie rodziny Marcela — główne miejsce akcji. Nazwa miejscowości nie jest podana. Podwórko i najbliższa okolica domu, po której Cukierek wędruje podczas ucieczki. Gabinet weterynaryjny, do którego trafia kot na szczepienie. Książka jest zbiorem krótkich opowiadań dla dzieci; każde opowiadanie opisuje osobną przygodę pręgowanego kota Cukierka. Tom ukazał się po raz pierwszy w 2011 roku nakładem Wydawnictwa Dreams z Rzeszowa.
Detektyw Pozytywka
Grzegorz Kasdepke (2005 r.)
Wybór utworów. Kamienica i jej podwórko: biuro agencji detektywistycznej na jednym z pięter, konkurencyjne biuro w piwnicy, suszarnia, mieszkania mieszkańców, piaskownica, garaż. Miasto — w jednym ze źródeł pośrednich kamienica określona jako warszawska. Plaża nad morzem i pole namiotowe (wątki wakacyjne). Detektyw Pozytywka prowadzi własną agencję detektywistyczną o nazwie Różowe Okulary; jej małe biuro mieści się w pewnej kamienicy.
Drzewo do samego nieba
Maria Terlikowska (1975 r.)
Wybór utworów. Małe podwórko w mieście, z trzech stron otoczone starymi, brzydkimi trzypiętrowymi kamienicami. Z czwartej strony podwórka niski budynek dawnej kuźni, w czasie akcji używany jako garaż. Tytułowe drzewo rosnące na środku podwórka — wysokie, wyższe od otaczających kamienic i od budynku dawnej kuźni. Utwór jest opowiadaniem dla dzieci i bywa zaliczany do najwcześniejszych tekstów o tematyce ekologicznej adresowanych do młodszych dzieci. Tytułowe drzewo rośnie na środku małego podwórka, które z trzech stron otaczają stare i brzydkie trzypiętrowe kamienice.
Dywizjon 303
Arkady Fiedler (1942 r.)
Wybór utworów. Wielka Brytania w czasie bitwy o Anglię, lato i jesień 1940. Lotnisko Northolt koło Londynu, baza bojowa dywizjonu. Lotnisko Leconfield, miejsce odpoczynku dywizjonu po intensywnych walkach. Niebo nad południową Anglią i kanałem La Manche. Londyn i jego dzielnice w okresie niemieckich nalotów dziennych. Po klęsce kampanii polskiej 1939 wielu polskich pilotów przedostało się przez Francję do Wielkiej Brytanii, gdzie mieli kontynuować walkę z Niemcami po stronie aliantów. Dywizjon 303 utworzono w lipcu 1940, a na lotnisko Northolt dotarł 2 sierpnia 1940 jako jedna z polskich jednostek zwalczanych w Royal Air Force. Na początkach dowództwo brytyjskie nie ufało polskim pilotom: przydzielono im brytyjskich dowódców, którzy mieli zaznajomić ich z językiem, procedurami i taktyką RAF. Zadaniem polskich pilotów było przejście przeszkolenie na myśliwcach Hawker Hurricane i opanowanie brytyjskiej doktryny formacji bitewnych, różnej od polskich nawyków.
Dziadek i niedźwiadek
Łukasz Wierzbicki (2009 r.)
Wybór utworów. Zoo w Edynburgu w czasach współczesnych autorowi książki - miejsce rozmowy dziadka z wnuczką Natalką; Bliski Wschód, Persja, gdzie polscy żołnierze wychodzą z ZSRR razem z armią Andersa; góry i pustynne tereny Iranu, Iraku, Palestyny i Egiptu, przez które przechodzi szlak wojska. Książkę otwiera współczesna scena w zoo w Edynburgu, gdzie dziadek zabiera wnuczkę Natalkę do wybiegu niedźwiedzi i zaczyna opowiadać jej historię niedźwiedzia Wojtka.
Dzieci z Bullerbyn
Astrid Lindgren (1947 r.)
Wybór utworów. Bullerbyn — bardzo mała szwedzka wioska, na którą składają się tylko trzy zagrody (trzy domy stojące obok siebie); Zagroda Środkowa (szw. Mellangården) — dom Lisy oraz jej braci Lassego i Bossego; Zagroda Północna (szw. Norrgården) — dom sióstr Britty i Anny. Bullerbyn to bardzo mała szwedzka wioska; składają się na nią zaledwie trzy zagrody, a mieszka w nich sześcioro dzieci. Trzy zagrody noszą w oryginale nazwy Norrgården, Mellangården i Sörgården; w polskim przekładzie mówi się o Zagrodzie Północnej, Zagrodzie Środkowej i Zagrodzie Południowej.
Dziewczynka z parku
Barbara Kosmowska (2012 r.)
Wybór utworów. Park w polskim mieście, miejsce spacerów Andzi z ojcem, a potem z Jeremiaszem; dom Andzi i jej mamy; szkoła podstawowa, do której chodzi Andzia; współczesność; akcja biegnie od zimy do wiosny i obejmuje około roku żałoby po śmierci ojca. Bohaterką jest Andzia, uczennica szkoły podstawowej, która kilka miesięcy wcześniej straciła ojca. Akcja powieści rozgrywa się zimą, kilka miesięcy po śmierci ojca Andzi. Ojciec Andzi był zapalonym ornitologiem i zabierał córkę do parku, gdzie uczył ją rozpoznawać ptaki i dostrzegać piękno przyrody.
Dżuma
Albert Camus (1947 r.)
Utwór otwiera motto zaczerpnięte z Dziennika roku zarazy Daniela Defoe, autora Przypadków Robinsona Crusoe; sentencja dotyczy przedstawiania jednego rodzaju uwięzienia przez inny i sygnalizuje paraboliczny charakter powieści. Akcja rozgrywa się w Oranie, algierskim mieście portowym, w latach czterdziestych XX wieku, a narrator podaje rok jako 194., celowo zamazując ostatnią cyfrę daty. Powieść otwiera motto z Dziennika roku zarazy Daniela Defoe, autora Przypadków Robinsona Crusoe, zbeletryzowanej kroniki londyńskiej epidemii z 1665 roku wydanej w 1722 roku. Sentencja mówi, że równie rozsądnie jest ukazać jeden rodzaj uwięzienia przez inny, jak ukazać coś, co istnieje naprawdę, przez coś, co nie istnieje.
Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi
Rafał Kosik (2004 r.)
Wybór utworów. Warszawa współczesna — miasto z jego szkołami, ratuszem, biurowcami i podziemną infrastrukturą. Gimnazjum imienia profesora Stefana Kuszmińskiego — miejsce rozpoczęcia roku szkolnego, klasa i szkolny strych z kwaterą główną przyjaciół. Dom Neta i pracownia jego ojca — miejsce, w którym powstaje i rozwija się program Manfred. Prolog powieści pokazuje włamanie Gangu Niewidzialnych Ludzi do jednego z warszawskich banków, w trakcie którego sprawcy kradną kobiecie kartę magnetyczną. Felix Polon rozpoczyna naukę w pierwszej klasie gimnazjum i w dniu rozpoczęcia roku nie wie, do której sali ma iść. Na terenie szkoły dwóch starszych chłopaków okrada Felixa z drobnej kwoty, co daje początek wątkowi przeciwstawiania się przemocy szkolnej. Felix poznaje Neta Bieleckiego, z którym trafia do tej samej klasy, oraz Nikę Mickiewicz, której wspólnie pomagają odpędzić chłopców chcących zabrać jej drugie śniadanie.
Górą Edek
Marek Nowakowski (1999 r.)
Fragmenty. Zatłoczona ulica większego miasta, nazwana tylko ogólnie. Miejsce akcji nie zostało wskazane wprost. Ulica i przyległe parkingi, po których krążą samochody polujące na wolne miejsce. Część aut ustawia się częściowo na chodniku. Brama prowadząca do firm i przedstawicielstw handlowych, w której znika kierowca forda. Opowiadanie Górą Edek wchodzi w skład tomu opowiadań Prawo prerii, wydanego w 1999 roku nakładem wydawnictwa ABC Future w Warszawie. W części opracowań i zestawień lektur opowiadanie datowane jest błędnie na rok 1960; bibliografia autora nie zawiera jednak żadnego tomu z 1960 roku ani tomu zatytułowanego Górą Edek, a rzetelne źródła wskazują na tom Prawo prerii z 1999 roku. Tom Prawo prerii liczy 173 strony i ukazał się w 1999 roku jako zbiór krótkich opowiadań. Tytuł tomu Prawo prerii ma charakter ironiczny: autor przyrównuje początek polskiego kapitalizmu do czasów Dzikiego Zachodu, w których obowiązywało prawo silniejszego.
Inny świat (fragmenty)
Gustaw Herling-Grudziński (1953 r.)
Fragmenty. Więzienia tranzytowe i śledcze w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie (czerwiec–listopad 1940 roku). Jercewo pod Archangielskiem – obóz pracy przymusowej (łagpunkt zespołu Kargopollag), główne miejsce akcji. Topografia żony w Jercewie: baraki mieszkalne, lazaret, kuchnia z trzema kotłami, Trupiarnia oraz lesopował (wyrąb tajgi). W listopadzie 1939 roku wyruszył jako emisariusz na Zachód przez Litwę, aby poinformować państwa zachodnie o okupacji niemieckiej w Polsce. Zatrzymał się we Lwowie, gdzie korzystał z protekcji Marii Dąbrowskiej i Juliusza Kleinera, a następnie przeniósł się do Grodna i tam znalazł pracę w teatrzyku kukiełkowym. W marcu 1940 roku próbował przedostać się na Litwę; wynajęci przez niego przemytnicy okazali się agentami NKWD i został aresztowany zaraz po opuszczeniu Grodna. Osadzono go w grodnieńskim więzieniu, gdzie zrobiono mu zdjęcie ewidencyjne, które zachowało się do dziś.
Kajko i Kokosz: Szkoła latania
Janusz Christa (1981 r.)
Mirmiłowo — gród otoczony wałami, z chatami, warsztatami i karczmą, miejsce życia głównych bohaterów. Łysa Góra — wzniesienie, na którym znajduje się Wyższa Szkoła Latania prowadzona przez Jagę. Chata i gospodarstwo Łamignata oraz Jagi — miejsce odpoczynku i punkt startowy wyprawy. Akcja albumu rozpoczyna się od skargi Łamignata, który czuje się coraz słabszy i szuka sposobu na odzyskanie sił. Żona Łamignata, czarownica Jaga, prowadzi na Łysej Górze szkołę, w której uczy latania na miotłach. Łamignat udaje się do Mirmiłowa, aby namówić kasztelana Mirmiła na wyprawę do szkoły latania i na jej ukończenie. Kasztelan Mirmił, władca Mirmiłowa, jest postacią hipochondryczną i nieustannie narzeka na swoje zdrowie.
Kamienie na szaniec
Aleksander Kamiński (1943 r.)
Warszawa pod okupacją niemiecką (Generalne Gubernatorstwo): Śródmieście, Mokotów, Żoliborz, Wola, Praga, Powiśle; Państwowe Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego w Warszawie — szkoła głównych bohaterów; Pawiak przy ul. Dzielnej 24/26 oraz siedziba Gestapo w al. Jana Chrystiana Szucha 25. Książka opisuje dzieje grupy warszawskich harcerzy z Szarych Szeregów w okupowanej Warszawie, od czasów przedwojennych do sierpnia 1943. Alek, Rudy i Zośka uczyli się w klasie matematyczno-fizycznej w Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego i w maju 1939 zdali maturę. Należeli do 23 Warszawskiej Drużyny Harcerskiej im. Bolesława Chrobrego, nazywanej od koloru chust Pomarańczarnią. W październiku 1939 Rudy wraz z przyjaciółmi przystąpił do lewicowej Polskiej Ludowej Akcji Niepodległościowej (PLAN) i działał w niej do końca grudnia tego roku.
Kapelusz Pani Wrony
Danuta Parlak (2009 r.)
Wybór utworów. Świat antropomorficznych zwierząt; czas bliżej nieokreślony, świat baśniowy bez dat. Pani Wrona zdobyła w lesie sławę dzięki eleganckiemu kapeluszowi i po pochwałach przestała pokazywać się publicznie bez niego. Kapelusz uchodził za ostatni krzyk mody i wzbudzał podziw oraz zazdrość, między innymi u Lisicy, która wyznaczała w lesie styl. Na cotygodniowe piątkowe spotkanie pod dębem Pani Wrona przyszła spóźniona i bez kapelusza. Wrona oznajmiła zgromadzonym, że kapelusz został uprowadzony, porwany lub skradziony, po czym bez sił osunęła się na fotel.
Karolcia
Maria Krüger (1959 r.)
Wybór utworów. Stare mieszkanie przy ulicy Kwiatowej w mieście (rodzinny dom Karolci przed przeprowadzką); nowe mieszkanie przy ulicy Kwiatowej z balkonem, widokiem na podwórko i ogród; ulice miasta, którymi leci taksówka i po których odbywają się nocne loty dzieci. Karolcia jest ośmioletnią jedynaczką mieszkającą z rodzicami i ciotką Agatą; pewnego dnia tata oznajmia, że rodzina przeprowadzi się do większego mieszkania przy ulicy Kwiatowej. W dniu przeprowadzki Karolcia zauważa w szparze podłogi, w miejscu gdzie stał kredens, niewielki błękitny koralik i chowa go do kieszeni.
Którędy do Yellowstone?
Aleksandra i Daniel Mizielińscy (2020 r.)
Wybór utworów. Puszcza Białowieska; Park Narodowy Yellowstone; Park Narodowy Manú; Park Narodowy Jiuzhaigou; Park Narodowy Namib-Naukluft; Park Narodowy Grenlandii; Park Narodowy Komodo; Park Narodowy Fiordland; wiele miesięcy podróży. Tytuł utworu to Którędy do Yellowstone, a podtytuł brzmi Dzika podróż po parkach narodowych. Tekst i ilustracje przygotowali wspólnie Aleksandra i Daniel Mizielińscy. Pierwsze wydanie ukazało się nakładem Wydawnictwa Dwie Siostry w Warszawie w 2020 roku.
Lolek. Opowiadania o dzieciństwie Karola Wojtyły (fragmenty)
Piotr Kordyasz (2014 r.)
Wybór utworów. Wadowice: dom Wojtyłów przy wadowickim Rynku, kościół parafialny przy Rynku, męska szkoła podstawowa imienia Marcina Wadowity oraz I Państwowe Gimnazjum Męskie imienia Marcina Wadowity. Okoliczne góry oraz Kalwaria Zebrzydowska z sanktuarium maryjnym i przedstawieniami pasyjnymi. Czas: lata 20. i 30. XX wieku, przedwojenna Polska. Tom jest zbiorem prawie trzydziestu krótkich opowiadań o dzieciństwie i wczesnej młodości Karola Wojtyły. Opowiadania są krótkie i napisane przystępnym językiem, a każda historia obejmuje jeden epizod z życia bohatera.
Mała Apokalipsa
Tadeusz Konwicki (1979 r.)
Warszawa końca lat siedemdziesiątych XX wieku, Polska Rzeczpospolita Ludowa. Dzień 30 kwietnia i noc poprzedzająca święto 1 maja. Mieszkanie narratora w willi dawnej komendy Armii Krajowej przy Albercie na Żoliborzu. Ulice Warszawy, Centrum miasta, okolice Pałacu Kultury i Nauki przygotowywanego do wiecu partyjnego. Narrator, starszy pisarz i były żołnierz konspiracji, prowadzi zapiski przez jedną noc i jeden dzień poprzedzający święto 1 maja, ogłaszając na wstępie, że jest to zapis ostatniego dnia jego życia. Bohater należy do komisji przygotowującej obchody pierwszomajskie i wraz z grupą innych osobistości kultury ma przeglądać kolumnę pochodów, pełniąc dekoracyjną rolę władzy, którą wewnętrznie pogardza.
Mały Książę
Antoine de Saint-Exupéry (1943 r.)
Sahara - pustynia, na której ląduje rozbity samolot pilota-narratora; planetoida B-612 - malutka planeta Małego Księcia z trzema wulkanami i Różą; sąsiednie planetoidy - kolejne małe planety zamieszkane przez króla, próżnego, pijaka, bankiera, latarnika i geografa. Narrator, będąc dzieckiem, narysował węża boa trawiącego słonia, ale dorośli widzieli w tym tylko kapelusz i odradzili mu rysowanie, przez co zajął się zawodem pilota. Jako pilot narrator rozbija się na Saharze, mając ograniczone zapasy wody i próbując naprawić silnik samolotu. W pustyni pojawia się nieznajomy chłopiec, który prosi pilota o narysowanie baranka; zachwyt nad pudełkiem z barankiem w środku wyjawia, że rozmówca ma dziecięcą wyobraźnię. Mały Książę pochodzi z planetoidy B-612, tak małej, że narrator dygresyjnie opisuje jej odkrycie przez tureckiego astronoma, którego nikt nie traktował poważnie w stroju narodowym.
Mania, dziewczyna inna niż wszystkie
Julita Grodek (2017 r.)
Wybór utworów. Warszawa pod zaborem rosyjskim, lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte XIX wieku (dom Skłodowskich, pensja, gimnazjum, tajne wykłady Uniwersytetu Latającego). Majątek ziemski i wieś na Mazowszu, gdzie Maria pracuje jako guwernantka. Paryż, przełom XIX i XX wieku: Sorbona, skromne mieszkanie studentki, laboratoria Piotra Curie. Książka jest biografią Marii Skłodowskiej-Curie dla dzieci i młodzieży, opowiedzianą od jej dzieciństwa aż po kres życia.
Miejsce
Andrzej Stasiuk (1994 r.)
Fragmenty. Beskid Niski, bezludna górska dolina po dawnej wsi łemkowskiej. Pusty plac po rozebranej drewnianej cerkwi, goła gliniasta ziemia bez trawy. Wyobrażone wnętrze cerkwi z ikonostasem, ikonami i blaskiem słońca. Wyobrażony strych cerkwi i dzwonnica z gniazdem puszczyka. Droga przez zanikłą wieś, po której jedzie wóz ze starym mieszkańcem. Narrator przybywa w bezludne, górskie miejsce w Beskidzie Niskim, gdzie niedawno rozebrano starą drewnianą cerkiew. Ekipa rozbiórkowa pracowała szybko i rozbiórka zajęła zaledwie dwa miesiące. Po cerkwi pozostaje tylko prostokąt gołej gliniastej ziemi, porównany do płata zdartej skóry. Trawa albo pokrzywy mają wyrosnąć na placu dopiero za rok, pierwszy raz od dwustu lat. Cerkiew stała w tym miejscu około dwustu lat i służyła obrządkowi wschodniemu, greckokatolickiemu lub prawosławnemu. Narrator spotyka na placu mężczyznę z plecakiem, mapą i aparatem fotograficznym, turystę.
Mikołajek
René Goscinny, Jean-Jacques Sempé (1959 r.)
Fragmenty. Paryż i jego przedmieścia w drugiej połowie XX wieku — świat przedstawiony opowiadań. Szkoła — sala lekcyjna, korytarz, podwórko i boisko, miejsce większości wydarzeń. Dom rodzinny Mikołajka — pokój chłopca, salon, ogród i ogródek przed domem. Domy kolegów — ogród Euzebiusza, mieszkanie Ananiasza, dom Alcesta. W opowiadaniu Najmilsza pamiątka klasa przygotowuje się do wspólnego zdjęcia: dzieci mają się ładnie ubrać i uczesać, a do prośby stosują się wszyscy poza Gotfrydem, który przychodzi przebrany za Marsjanina. Podczas ustawiania do zdjęcia dzieci przynoszą z piwnicy skrzynki, brudzą się, kłócą o miejsca i dostają kolejne kary, a cała klasa traci szlabany pod warunkiem, że grzecznie stanie do fotografii; gdy w końcu się ustawiają, okazuje się, że fotograf już sobie poszedł.
Mistrz i Małgorzata
Michaił Bułhakow (1966 r.)
Moskwa lat trzydziestych XX wieku, Związek Radziecki okresu stalinizmu. Aleja Sadowa, mieszkanie numer pięćdziesiąt na czwartym piętrze domu na Alei Sadowej zamieszkane przez Wołanda i jego orszak. Teatr Variétés, restauracja i dom Gribojedowa siedziba stowarzyszenia literackiego MASSOLIT. Na Piatnickiej w alei autorzy Mikhail Aleksandrowicz Berlioz, przewodniczący stowarzyszenia literackiego MASSOLIT, i młody poeta Iwan Bezdomny rozmawiają o poemacie antyreligijnym i o istnieniu Jezusa, gdy zjawia się tajemniczy obcy, który upiera się, że diabeł istnieje. Obcy prorokuje, że Berlioz pozbawi głowy rosyjska Kobieta o imieniu Anna i że jego głowa zostanie odcięta; chwilę później Berlioz ślizga się na oleju wylanym przez Annuszkę i ginie pod kołami tramwaju. Iwan Bezdomny, próbując zatrzymać mistycznego obcego, trafia ostatecznie do szpitala psychiatrycznego, gdzie spotyka człowieka nazywanego Mistrzem.
Most do Terabithii
Katherine Paterson (1977 r.)
Wybór utworów. Wioska Lark Creek na amerykańskiej wsi w latach siedemdziesiątych. Farma rodziny Aaronsów i otaczające ją pola oraz las. Las z potokiem, który przy dużej wodzie staje się trudny do przekroczenia. Wyobrażone królestwo Terabithia, dostępne po przejściu przez linę zawieszoną nad potokiem. Jess Aarons, jedyny syn w ubogiej rodzinie farmerów, całe wakacje trenuje bieg, by jesienią wygrać wyścig w szkole. Do sąsiedniego domu przeprowadza się rodzina Leslie Burke, zamożna i niezwykła w oczach mieszkańców Lark Creek. W pierwszym dniu szkoły Leslie pokonuje wszystkich chłopców w wyścigu, w tym Jessa, co początkowo rozczarowuje chłopca. Leslie i Jess coraz bliżej się poznają; oboje są outsiderami w szkole i znajdują w sobie oparcie. W lesie za potokiem przyjaciele odkrywają miejsce, które nazywają Terabithią i ogłaszają sobie nawzajem królem i królową tego królestwa. Do Terabithii wchodzi się po linie rozpiętej nad potokiem, co wymaga odwagi i zaufania wobec przyjaciela.
Najpiękniejsze wiersze
Danuta Wawiłow (1999 r.)
Wybór utworów. Dom rodzinny, poranek i kuchnia. Łazienka, przedpokój oraz tramwaj. Podwórko z kałużami po deszczu. Sypialnia dziecka wieczorem. Kuchnia i szafka z daktylami. Droga w nieznane i kraina marzeń. Trójkątne królestwo i sala tronowa. Pokój, w którym dziecko lepi z plasteliny. Dom, w którym mieszka siostra. Przestrzeń dziecięcej wyobraźni. Tytuł Najpiękniejsze wiersze nie jest autorskim tomem z jednym pierwodrukiem, lecz nazwą, którą różni wydawcy nadają wyborom wierszy pochodzących z różnych tomików autorki, dlatego nie istnieje jeden kanoniczny spis treści tego zbioru i trzeba go.
Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek
Justyna Bednarek (2015 r.)
Wybór utworów. Mieszkanie Małej Be i jej rodziców, przede wszystkim łazienka z pralką, kosz na brudną bieliznę i dziura w podłodze pod pralką. Podziemny tunel pod domem, którym skarpetki wydostają się w świat. Plan serialu i świat mediów, w którym karierę robi czarna skarpetka. Łąka, na której szara skarpetka spotyka osierocone myszki. Utwór jest zbiorem dziesięciu opowiadań dla dzieci, z których każde poświęcone jest jednej skarpetce.
O krakowskich psach i kleparskich kotach
Barbara Tylicka (1975 r.)
Wybór utworów. Kraków — miasto o średniowiecznym rodowodzie, z murami miejskimi, Bramą Floriańską, ratuszem i rynkiem. Kleparz — osada i miasto położone przed murami Krakowa, zamieszkane przez rzemieślników i przekupki. Zwierzyniec — przedmieście Krakowa, z którego wychodzą włóczkowie biorący udział w pochodzie Lajkonika. Kraków w czasach legendy był miastem otoczonym murami, a przed jego bramami leżał Kleparz, przez stulecia odrębne miasto, włączone do Krakowa dopiero pod koniec XVIII wieku.
O psie, który jeździł koleją
Roman Pisarski (1967 r.)
Wybór utworów. Włochy — kraj, w którym rozgrywa się cała akcja; niewielka stacja kolejowa Marittima — główne miejsce akcji, miejsce pracy zawiadowcy i miejsce, do którego pies stale wraca; Piombino — miasto, w którym mieszka zawiadowca z żoną i dziećmi; pies jeździ tam na kolację. Akcja opowiadania rozgrywa się we Włoszech, przede wszystkim na niewielkiej stacji kolejowej Marittima oraz w Piombino, gdzie mieszka zawiadowca stacji z rodziną. Zawiadowca stacji znajduje na stacji kundelka, który przyjechał pociągiem, przygarnia go i nadaje mu imię Lampo.
Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa
Clive Staples Lewis (1950 r.)
Anglia w czasie drugiej wojny światowej — Londyn w okresie nalotów i wiejski dom profesora Kirke'a, do którego trafia ewakuowane rodzeństwo; Dom profesora — wielka, pełna zakamarków posiadłość, w której znajduje się pokój z niezwykłą szafą. Akcja powieści zaczyna się w czasie nalotów na Londyn, gdy czworo dzieci Pevensie zostaje ewakuowanych na wieś, do domu profesora Kirke'a. Rodzeństwo tworzą cztery osoby: najstarszy Piotr, Zuzanna, Edmund oraz najmłodsza Łucja. Podczas zabawy w chowanego Łucja wchodzi do starej szafy stojącej w pustym pokoju i odkrywa, że prowadzi ona do zaśnieżonego lasu. W Narnii Łucja spotyka fauna Tumnusa, który zaprasza ją do swojej jaskini i częstuje herbatą.
Oskar i pani Róża
Eric-Emmanuel Schmitt (2002 r.)
Wybór utworów. Szpital dziecięcy, gdzie przebywa Oskar ze swoją chorobą; sala szpitalna z widokiem na przestrzeń oddziału onkologii dziecięcej; korytarze i gabinety szpitala, miejsce wizyt lekarskich i rozmów; wakacyjny wyjazd Oskara i pani Róży z rodziną, w tym nocleg w motelu. Oskar to dziesięcioletni chłopiec chory na białaczkę, który przebywa na oddziale dziecięcym i słyszy rozmowy dorosłych o swojej śmierci. Pani Róża jest wolontariuszką w różowym ubraniu, która podchodzi do Oskara i proponuje mu grę w pisanie listów do Boga. Zasada gry polega na tym, że każdy list odpowiada jednemu z trzynastu dni, które Oskar traktuje jak dekady przeżytego życia. Oskar opowiada pani Róży o rozmowie z chmurą, która wyjaśnia mu sens bólu i cierpienia; rozmowa z chmurą bywa odczytywana jako wizją wewnętrzna. Rodzice Oskara nie umieją rozmawiać z synem o śmierci; ich milczenie boli chłopca bardziej niż sama choroba.
Pamiętnik Czarnego Noska
Janina Porazińska (1964 r.)
Wybór utworów. Sklep z zabawkami; redakcja czasopisma dla dzieci; Łazienki Królewskie w Warszawie; las podczas szkolnej wycieczki; wieś Julci pod Warszawą; zagroda wiejska; hala i bacówka na Podhalu; czasy pokojowe, orientacyjnie połowa XX wieku. Narracja jest prowadzona w formie pamiętnika pisanego przez pluszowego misia Czarnego Noska, który zwraca się wprost do dzieci. Akcja otwiera się w redakcji czasopisma dla dzieci, w której pracuje mama Małgosi. Czarny Nosek odpowiada w redakcji na listy nadsyłane przez dzieci z całej Polski.
Percy Jackson i bogowie olimpijscy
Rick Riordan (2005 r.)
Wybór utworów. Współczesne Stany Zjednoczone, głównie Nowy Jork i Manhattan. Yancy Academy — szkoła z internatem na wybrzeżu, gdzie zaczynają się dziwne zdarzenia. Obóz Herosów (Camp Half-Blood) na Long Island — ukryty ośrodek treningowy półbogów. Trasa wyprawy przez Amerykę: od New Jersey przez Meduzę i Saint Louis po Los Angeles. Percy Jackson to 12-letni chłopiec z dysleksją i ADHD, wychowywany w Nowym Jorku przez matkę Sally i znienawidzonego ojczyma Gabe'a Ugliano, który nie wie, kim naprawdę jest. Percy w ciągu sześciu lat został wyrzucony z sześciu różnych szkół, a wokół jego osoby regularnie działy się dziwne rzeczy, których nie umiał wyjaśnić. Na szkolnej wycieczce do Metropolitan Museum of Art opiekunka pani Dodds zamienia się w Erynię i atakuje Percy'ego, a nauczyciel pan Brunner daje mu magiczny miecz, którym chłopiec ją pokonuje — choć nikt zresztą nie pamięta pani Dodds.
Piaskowy Wilk
Åsa Lind (2002 r.)
Wybór utworów. Mały dom nad morzem, w którym Karusia mieszka z mamą i tatą. Hamak między dwiema brzozami przed domem. Plaża nad morzem, miejsce codziennych spotkań z Piaskowym Wilkiem. Podwórko i ogród przy domu. Jałowce na wydmie, pierwszy dom Piaskowego Wilka. Jaskinia za skałą, drugi dom Piaskowego Wilka. Karusia mieszka z mamą i tatą w małym domu nad morzem, a przed domem rosną dwie brzozy, między którymi wisi hamak. Pewnego dnia Karusia chce się kąpać w morzu, ale tata woli leżeć w hamaku i czytać gazetę.
Podróże z Herodotem (fragmenty)
Ryszard Kapuściński (2004 r.)
Fragmenty. Polska lat pięćdziesiątych XX wieku - redakcja i punkt wyjścia pierwszej podróży. Indie połowy lat pięćdziesiątych - pierwsza zagraniczna wyprawa młodego reportera. Chiny epoki rewolucji kulturalnej - kolejna stacja podróży. Etiopia i Persja - kraje, w których Kapuściński czyta Herodota i porównuje go z rzeczywistością. Kapuściński opisuje, jak w latach pięćdziesiątych debiutował jako dziennikarz i jak redaktorka pani Jadwiga wysłała go w pierwszą zagraniczną podróż, ustanawiając warunki powrotu i relacjonowania świata. Pierwsza podróż młodego reportera prowadzi do Indii; młody Kapuściński doświadcza tam szoku kulturowego i zaczyna rozumieć, że zagranica to nie tylko granica, ale zupełnie inny porządek świata. Przed wyjazdem i podczas podróży Kapuściński kupuje Dzieje Herodota, które stają się jego towarzyszem podróży i punktem odniesienia dla wszystkiego, co widzi.
Profesor Andrews w Warszawie
Olga Tokarczuk (1998 r.)
Fragmenty. Warszawa w grudniu 1981 roku, w dniach wprowadzenia stanu wojennego. Puste, zimowe ulice miasta, przed którymi stoją czołgi i wojskowa technika. Warszawski hotel, w którym mieszka Andrews i goście z zagranicy. Domy i wnętrza mieszkań Polaków, do których błąka się bohater. Londyn i angielska rzeczywistość po powrocie bohatera z Polski. Andrews, angielski psycholog i wykładowca, przyjeżdża do Warszawy, aby wygłosić cykl wykładów, i zamieszkuje w jednym z hoteli stolicy. Bohater w momencie przyjazdu doświadcza Warszawy jako miasta nieznajomego, pełnego cudzych znaków i języka, którego nie rozumie, co od początku budzi w nim poczucie osaczenia. Andrews wkrótce staje przed problemem porozumienia: wykład ma się odbyć, ale tłumaczka, która ma mu pomóc, nie przychodzi, a bohater nie zna języka polskiego.
Proszę państwa do gazu
Tadeusz Borowski (1948 r.)
Fragmenty. Obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau podczas II wojny światowej. Rampa kolejowa w Birkenau, na której odbywa się selekcja transportów przybywających ludzi. Baraki i wnętrza obozowe: miejsce życia, apeli i noclegów więźniów. Kanada - obozowy magazyn odzieży i bagaży mordowanych ludzi, miejsce pracy bohatera. Akcja rozgrywa się w obozie Auschwitz-Birkenau podczas II wojny światowej, a świat opowiadania podporządkowany jest jednej zasadzie: przetrwaniu za wszelką cenę. Bohaterem i narratorem opowiadania jest Tadeusz, więzień obozu, który relacjonuje wydarzenia z perspektywy osoby zanurzonej w obozowej codzienności. Opowiadanie rozpoczyna się poranną sceną w baraku: więźniowie wstają, zajmują się drobnymi sprawami codziennymi, a ich rozmowy dotyczą jedzenia, pracy i kąpieli. Narrator dowiaduje się, że praca czeka w Kanadzie - obozowym magazynie bagaży - co budzi w więźniach zaskakującą radość i uczucie szczęścia.
Psie troski
Tom Justyniarski (2013 r.)
Wybór utworów. Polska — nieustalona konkretna miejscowość. Dom rodzinny Adama z ogrodem i łąką za domem. Schronisko dla zwierząt (poprzednie miejsce pobytu Betty). Droga że szkoły do domu Adama — asfaltowa szosa prowadząca przez pola, a następnie przez lasek. Rów przy drodze, w którym znaleziono rannego chłopca. Betty, suczka rasy bernardyn, przebywała w schronisku dla zwierząt; była bardzo wychudzona i miała na grzbiecie dwie rany. Wcześniej Betty należała do właścicieli, którzy ją zaniedbywali: trzymali ją na krótkim sznurku na zewnątrz, bez budy, głodzili i bili.
Rany Julek! O tym, jak Julian Tuwim został poetą
Agnieszka Frączek (2013 r.)
Wybór utworów. Łódź, kamienica i jej podwórko oraz ciemne schody, koniec XIX i początek XX wieku (akcja zaczyna się przy narodzinach bohatera we wrześniu 1894 roku). Sieradz, dom ciotki Rozalii, do której Julek ucieka po złej ocenie. Wakacje poza Łodzią, miejsce nieustalone, skąd bohater przywozi jaszczurki i zaskrońce. Bohaterem książki jest Julian Tuwim, nazywany w domu Julkiem, urodzony we wrześniu 1894 roku w Łodzi.
Rok 1984
George Orwell (1949 r.)
Oceania - jedno z trzech superpaństw świata, rządzone przez Partię i kult Wielkiego Brata. Londyn, główny pas pierwszej strefy (Airstrip One) - zrujnowane miasto wiecznych wojen i telemetrycznych ekranów. Ministerstwo Prawdy - miejsce pracy Winstona, instytucja fałszująca dokumenty i przeszłość. Akcja rozpoczyna się w roku 1984 w Oceanii, gdzie Winston Smith, pracownik Ministerstwa Prawdy, wraca do mieszkania bloku Zwycięstwo i pod czujnym okiem ekranu telemetrycznego zaczyna pisać dziennik, czyli czyn zakazany przez partię. Świat powieści podzielony jest na trzy superpaństwa stale ze sobą walczące: Oceanii, Eurazję i Wschodni Ameryk; wojna trwa non stop i służy utrzymaniu społeczeństwa w biedzie i posłuszeństwie.
Sposób na Alcybiadesa
Edmund Niziurski (1964 r.)
Wybór utworów. Męska jedenastoletnia szkoła dysedukacyjna im. Lindego w powojennej Warszawie; klasa VIIIa w końcowym roku nauki, tuż przed egzaminami; ulice i zabytki Warszawy w czasie oprowadzania wycieczki z Ełku; kółko teatralne i korytarze szkolne jako przestrzeń układów między uczniami. Akcja rozgrywa się w męskiej jedenastoletniej szkole dysedukacyjnej im. Lindego w Warszawie, wśród uczniów kończących szkołę Uczniowie klasowo porozumiewają się przeciwko nauczycielom, których nazywają gogami, i budują spisek opanowania szkoły Chłopcy dążą do wypracowania skutecznych sposobów na każdego z pedagogów, próbując najpierw prośb i podstępów Własne metody uczniów okazują się nieudolne, więc postanawiają kupić gotowy sposób za pieniądze Na cały sposób stać ich tylko na najtańszy, czyli SPONA, czyli Sposób na Alcybiadesa SPONA zostaje zakupiona od niejakiego Wątłusza Pierwszego, który sam nie pamięta jej treści Treść sposobu wtajemnicza chłopców Juliusz Lepki zwany Szekspirem, prezes kółka.
Stary człowiek i morze
Ernest Hemingway (1952 r.)
Wybór utworów. Kubańska wioska rybacka nad Zatoką Meksykańską, w rejonie Hawany. Gulf Stream, ciepły prąd morski pełen wielkich ryb. Otwarte morze poza zasięgiem wzroku lądu. Mała łódź rybacka z masztami i żaglem że zwiniętego brezentu. Kabina Santiago z obrazami Najświętszej Maryi Panny z Kuby i zdjęciem żony. Santiago to stary, słynący kiedyś z siły rybak z Kuby, który od 84 dni nie przyniósł do wioski żadnej ryby Po 40 dniach bez ryby rodzice przenieśli chłopca Manolina do innej, szczęśliwszej łodzi, ale chłopiec nadal troszczy się o starca W 85. dniu Santiago wypływa daleko poza zasięg pozostałych łodzi, na wody pełne wielkich ryb O godzinie południa wielki marlin bierze przynętę i zaczyna ciągnąć łódkę starca w głąb morza Santiago wytrzymuje ciągnięcie liny przez dwa dni i dwie noce, cierpiąc ból skaleczonej ręki i pleców Trzeciego dnia marlin wynurza się nad powierzchnią i Santiago harpunem zabija rybę przywiązaną do łodzi Marlin okazuje się większy od łodzi, więc starzec.
Tango
Sławomir Mrożek (1964 r.)
jeden pokój w mieszkaniu Stomila, umeblowany tak, że przypomina jednocześnie salon i zagrodę, z ławką, stołem i porządkami gospodarskimi; ta sama scena przez całą sztukę, zgodnie z zasadą jedności miejsca. Akcja toczy się w jednym pokoju, który łączy funkcje mieszkania, warsztatu i zagrody, co obrazuje chaotyczną mieszankę porządków po odrzuceniu starych form. Dziadek Eugeniusz reprezentuje przedwojenną kulturę i tradycję, pisze wiersze i trzyma się zwyczajów oraz konwenansów minionego świata. Stomil, ojciec Artura, porzucił dawne konwenansy i oddał się idei wolności, co widać w jego swobodnym ubiorze i pogardzie dla dawnych form. Eleonora, matka Artura, zachowuje się jak Kobieta z lekkich towarzyskich obyczajów i troszczy się o własną wygodę bardziej niż o porządek rodziny. Babcia Eugenia jest ostatnią osobą pielęgnującą codzienną pracę i zwyczaje, dzięki którym dom jeszcze jakoś funkcjonuje.
Wścibscy
Dorota Gellner (2012 r.)
Wybór utworów. Polska, bliżej nieokreślone miasto. Sceny rozgrywają się w przestrzeniach codziennych i sąsiedzkich: park, klatka schodowa i mieszkania sąsiadów (drzwi, dziurka od klucza, ściana między mieszkaniami), ogród sąsiadów z murem porośniętym różami, cukiernia, dom rodzinny przy stole i przed telewizorem, gabinet lekarski. Książka jest cyklem siedemnastu krótkich, osobnych, rymowanych historyjek dla dzieci o wścibstwie, czyli o niezdrowym interesowaniu się cudzymi sprawami.
Zdążyć przed Panem Bogiem
Hanna Krall (1977 r.)
powojenna Polska, mieszkanie i szpital Marka Edelmana, lekarza kardiologa, w którym toczy się rozmowa z narratorką; getto warszawskie od utworzenia w 1940 roku przez wielką akcję wysiedleńczą 1942 i powstanie w kwietniu i maju 1943. Książka powstała na podstawie rozmów Hanny Krall z Markiem Edelmanem, uczestnikiem i jednym z ostatnich dowódców powstania w getcie warszawskim, który po wojnie został lekarzem kardiologiem. Tekst został pierwotnie wydrukowany w 1976 roku na łamach czasopisma Odra, a pierwsze wydanie książkowe ukazało się w 1977 roku. Punktem wyjścia rozmowy jest młoda pacjentka Edelmana chora na serce, o której lekarz mówi w kategoriach wykupionego czasu, co otwiera tytułowe pytanie o czas. Główna oś reportażu to pytanie, czy w getcie zdążono jeszcze wywołać powstanie, zanim nastąpiła zagłada mieszkańców, co sugeruje tytuł o ściganiu się z Panem Bogiem.
Złodziejka książek
Marcus Zusak (2005 r.)
Wybór utworów. Fikcyjne miasteczko Molching na przedmieściach Monachium w III Rzeszy. Ulica Himmel (Himmel Street) - dom Hubermannów i sąsiedzi Liesel. Piwnica Hubermannów - miejsce nauki czytania, schronienia Maksa i ocalenia Liesel. Dom burmistrza Ilsa Hermann i jego biblioteka. II wojna światowa, III Rzesza w latach 1939-1943 i później. Liesel Meminger trafia na wychowanie do przybranych rodziców Hansa i Rosy Hubermann w Molching pod Monachium, bo jej ojciec został zabrany przez nazistów jako komunista, a matka zmuszona jest ją oddać, by ją chronić. W pociągu do rodziny zastępczej umiera młodszy brat Liesel, Werner Meminger, i zostaje pochowany na cmentarzu przy torach - po jego pogrzebie dziewczynka kradnie pierwszą książkę, podręcznik grabarza. Hans Hubermann, ojciec zastępczy, akordeonista i malarz, buduje z Liesel bliską, kochającą relację i uczy ją czytać i pisać; razem zapisują nowe słowa na ścianie piwnicy.
Te 52 lektury: 6371 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania
Chronologiczna oś epok literackich
Motywy, pojęcia teoretycznoliterackie i twórcy epoki: Współczesność
Kluczowe toposy, formy gatunkowe i pisarze powiązani z epoką, którzy najczęściej pojawiają się w zadaniach CKE i tematach wypracowań maturalnych.
Dominujące motywy w tej epoce
Wszystkie motywy →Pojęcia w Słowniku Terminów
Słownik terminów →Gatunki i formy w tej epoce
Główni twórcy epoki w kanonie
Wszystkie epoki literackie
Powiązane narzędzia egzaminacyjne i katalogi wiedzy
Połącz trening zadań egzaminacyjnych z powtórką lektur obowiązkowych, motywów toposowych, cech epok oraz pojęć teoretycznoliterackich.
9 pełnych arkuszy E8 i matury z czasem i punktacją
Teza, lektura obowiązkowa, 2 konteksty i błąd kardynalny
Porównanie dwóch tekstów w rygorze 60-90 wyrazów
Zaproszenie i ogłoszenie z checklistą 5 elementów CKE
Testy z polskiego, historii, matematyki, biologii i WOS
Plan nauki od września do maja z kamieniami milowymi
Szybki dostęp do katalogów lektur i kompendiów
Źródła zewnętrzne, biblioteka cyfrowa i materiały CKE
Zweryfikowane zasoby instytucji publicznych, bibliotek cyfrowych oraz informatorów egzaminacyjnych, które poszerzają kontekst lekturowy i historycznoliteracki.
Informator o egzaminie maturalnym w Formule 2023 i wykaz zagadnień CKE
Oficjalne wytyczne egzaminacyjne, kryteria punktowania zadań otwartych, wypracowań i arkusze pokazowe.
Zintegrowana Platforma Edukacyjna - lekcje, konteksty i ćwiczenia MEN
Państwowa baza materiałów edukacyjnych dla szkół podstawowych i ponadpodstawowych.
Katalog epok literackich i tekstów źródłowych - Wolne Lektury
Darmowe, kompletne wydania lektur szkolnych z przypisami i komentarzem filologicznym.
Polona i Encyklopedia PWN - konteksty historycznoliterackie i archiwalia
Naukowe definicje pojęć teoretycznoliterackich, normy językowe oraz biogramy twórców.