Średniowiecze

Co to za epoka

Epoka teocentryczna: w centrum stoi Bóg, a ludzkie życie jest drogą ku zbawieniu. Literatura średniowieczna jest przede wszystkim dydaktyczna i wzorcowa - pokazuje postawy do naśladowania albo przestrzega przed potępieniem. Charakterystyczne dla niej są uniwersalizm, asceza, motyw danse macabre oraz dwie przeciwstawne wizje świata: rycerska i ascetyczna obok siebie. W lekturach szkolnych wracają pieśń religijna, legenda o świętym, moralitet, kronika i lament.

Ramy epoki w bazie serwisu: V–XV w. Wszystkie liczby i nazwy w tym tekście pochodzą z katalogu lektur i z opracowań w bazie - serwis nie dopisuje do nich danych spoza źródeł.

Lektury tej epoki i co je łączy

Epokę buduje 4 lektury; najwięcej jest wśród nich: Epopeja (2), Poezja (1), Utwór (1). Etapy, na których się je czyta: klasy 4–6 szkoły podstawowej (1), liceum, zakres podstawowy (matura) (2) i liceum, zakres rozszerzony (matura) (1).

Opracowania w bazie

4

Autorzy

3 - Dante Alighieri, Anonim (Średniowiecze) i Anonim

Formy

Epopeja (2), Poezja (1), Utwór (1)

Poziomy opracowań

klasy 4–6 szkoły podstawowej, liceum, zakres podstawowy (matura) i liceum, zakres rozszerzony (matura)

Status na liście lektur

obowiązkowa (4)

Zakres opracowań

fragmenty (4)

Lata utworów w katalogu

1100 r. – 1400 r.

Postacie i zdarzenia w opracowaniach

55 postaci, 64 zdarzeń

Motywy literackie

12: Podróż, wędrówka i tułaczka, Wiara, sacrum i religia, Wina, kara i sumienie, Dobro i zło, Strach, lęk i niepewność, Cierpienie i ofiara, Satyra i krytyka społeczna, Czas, los i przeznaczenie oraz 4 inne

Pytania quizowe i fakty źródłowe

pytania quizowe, 493 fakty

Pytania egzaminacyjne w bazie

10

Co je łączy

• Motywy powtarzające się w co najmniej dwóch lekturach epoki: Cierpienie i ofiara (2), Wiara, sacrum i religia (2), Wina, kara i sumienie (2). Jeśli któryś z nich rozpoznasz w tekście, jesteś w tej epoce.
• Tematy oznaczone w opracowaniach jako ważne: Alegoria drogi duszy, Symbolika liczby trzy, Cierpienie matki i motyw mater dolorosa, Compassio, czyli współcierpienie jako droga do zbawienia, Ideal rycerza chrześcijańskiego, Zdrada i wierność feudalna oraz 2 inne.
• Więcej niż jedną lekturę w tej epoce ma: Anonim (2).

Motywy tej epoki w całej bazie lektur

Motywy z opracowań tej epoki sprawdziliśmy w całym katalogu (110 lektur). Liczby mówią, w ilu utworach serwisu motyw występuje - w tej epoce i poza nią. To punkt zaczepienia dla wypracowania, które łączy lekturę tej epoki z tekstem z innej.

• Wina, kara i sumienie - 21 lektur w bazie; w tej epoce 2; wraca też w: Współczesność, Starożytność (antyk), Romantyzm oraz 3 inne.
• Czas, los i przeznaczenie - 17 lektur w bazie; w tej epoce 1; wraca też w: Współczesność, Starożytność (antyk), Romantyzm oraz 3 inne.
• Cierpienie i ofiara - 13 lektur w bazie; w tej epoce 2; wraca też w: Romantyzm, Współczesność, Pozytywizm oraz 2 inne.
• Podróż, wędrówka i tułaczka - 13 lektur w bazie; w tej epoce 1; wraca też w: Współczesność, Dwudziestolecie międzywojenne, Oświecenie oraz 3 inne.
• Wiara, sacrum i religia - 12 lektur w bazie; w tej epoce 2; wraca też w: Starożytność (antyk), Współczesność, Pozytywizm oraz 2 inne.

Epoka na tle listy lektur

• Katalog serwisu obejmuje 110 lektur w 10 epokach; Średniowiecze to 4 z nich (4%).
• Pod względem liczby lektur to 7. epoka w bazie.
• Sąsiaduje chronologicznie z: Starożytność (antyk) (6 lektur) i Renesans (odrodzenie) (4 lektury).
• Autorzy obecni w tej epoce i poza nią: Anonim (także Romantyzm).
• Etapy: klasy 4–6 szkoły podstawowej, liceum, zakres podstawowy (matura) i liceum, zakres rozszerzony (matura); najwięcej lektur wypada na liceum, zakres podstawowy (matura) (2).

Lektury tej epoki w opracowaniach (4 z 4)

Pieśń o Rolandzie (fragmenty) - Anonim, 1100 r.

Chanson de geste, francuski epos rycerski

• Czas i miejsce akcji: przełęcz Roncevaux w Pirenejach - miejsce zasadzki i bitwy; dwór Karola Wielkiego i obóz wojskowy Franków; Zaragoza - siedziba saraceńskiego króla Marsylego; Hiszpania początku IX wieku, ziemia pogranicza chrześcijańsko-muzułmańskiego…
• Opracowanie: 13 postaci (5 ważnych), 15 zdarzeń w planie wydarzeń.
• Motywy: Wiara, sacrum i religia, Honor, odwaga i heroizm, Przyjaźń i lojalność i Cierpienie i ofiara.
• Tematy: Ideal rycerza chrześcijańskiego - Roland, Oliver i Turpin spełniają cnoty wierności panu, odwagi i obrony wiary; ich postawy tworzą kanon rycerstwa, który szkoła chce rozpoznać w analizie… Zdrada i wierność feudalna - Kontrast między wiernością Rolanda a zdradą Ganelona organizuje fabułę; zdrada pana i towarzyszy broni jest najcięższym grzechem rycerskim, karany śmiercią.
• Metryczka: liceum, zakres podstawowy (matura), status: obowiązkowa, zakres: fragmenty, 15 pytań quizowych.

Boska Komedia (fragmenty) - Dante Alighieri, 1320 r.

Poemat alegoryczny (epopeja średniowieczna)

• Czas i miejsce akcji: las ciemny na skraju piekła w wieczór Wielkiego Piątku roku 1300; przedsionek piekła z bramą i rzeką Acheront; dziewięć kręgów piekła układanych kolisto w głębi Ziemi; miasto Dis otaczające piekło górne kręgi większych grzechów; styk…
• Opracowanie: 14 postaci (3 ważne), 16 zdarzeń w planie wydarzeń.
• Motywy: Podróż, wędrówka i tułaczka, Wiara, sacrum i religia, Wina, kara i sumienie i Dobro i zło.
• Tematy: Alegoria drogi duszy - Cała wędrówka czytana jest jako obraz nawrócenia: las to grzech, piekło to rozpoznanie zła, a wyjście ku górze zapowiada oczyszczenie i powrót do Boga. Symbolika liczby trzy - Dzieło dzieli się na trzy części, każda na trzydzieści trzy pieśni (plus pieśń wstępna), pisane trójwersowymi strofami; potrójność odzwierciedla Trójcę Świętą…
• Metryczka: liceum, zakres rozszerzony (matura), status: obowiązkowa, zakres: fragmenty, 18 pytań quizowych.

Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty) - Anonim (Średniowiecze), 1400 r.

Dwa anonimowe zabytki polskiego średniowiecza: plankt maryjny (Lament świętokrzyski) oraz wierszowany dialog moralistyczno-dydaktyczny z personifikacją śmierci i motywem danse macabre (Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią)

• Czas i miejsce akcji: Lament świętokrzyski: Golgota pod Jerozolimą w Wielki Piątek, w czasie męki i śmierci Chrystusa; Lament świętokrzyski: liturgiczna i dewocyjna przestrzeń Wielkiego Piątku; tekst mógł być wykonywany podczas misterium wielkopiątkowego, które…
• Opracowanie: 17 postaci (4 ważne), 22 zdarzenia w planie wydarzeń.
• Motywy: Strach, lęk i niepewność, Cierpienie i ofiara, Satyra i krytyka społeczna i Czas, los i przeznaczenie.
• Tematy: Cierpienie matki i motyw mater dolorosa - Lament buduje całą wypowiedź wokół doświadczenia matki patrzącej na mękę dziecka; zamiast teologicznego dystansu wprowadza żal, bunt i bezsilność, dzięki czemu… Compassio, czyli współcierpienie jako droga do zbawienia - Utwór wielokrotnie wzywa słuchaczy do współodczuwania bólu Maryi; wezwanie to jest zarazem chwytem kompozycyjnym planktu i zachętą do włączenia się w dzieło…
• Metryczka: liceum, zakres podstawowy (matura), status: obowiązkowa, zakres: fragmenty, 15 pytań quizowych.

Podania i legendy polskie (wybór) - Anonim

Podania-i-legendy-ludowe

• Czas i miejsce akcji: Gniezno na terenie Wielkopolski; Kruszwica nad jeziorem Gopło; Warszawa nad Wisłą; Wisła jako rzeka w legendach o Wandzie; pierwotna Polska plemienna przed powstaniem państwa.
• Opracowanie: 11 postaci (3 ważne), 11 zdarzeń w planie wydarzeń.
• Motywy: Ojczyzna i patriotyzm, Tożsamość i poszukiwanie siebie i Wina, kara i sumienie.
• Tematy: Legendy założycielskie i etymologia miejsc - Opowieści wyjaśniają pochodzenie nazw miast i herbu państwa, a także legitymizują władzę i przynależność do ziemi. Gościnność jako cnota władcy - Kontrast Piasta i Popiela pokazuje, że według podań władca traci tron, kiedy zawodzi obyczaje wspólnoty.
• Metryczka: klasy 4–6 szkoły podstawowej, status: obowiązkowa, zakres: fragmenty, 15 pytań quizowych.

Jak mówić o tej epoce na egzaminie

• Lektury obowiązkowe tej epoki w bazie (4): Boska Komedia (fragmenty), Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty), Pieśń o Rolandzie (fragmenty) i Podania i legendy polskie (wybór).
• Do opracowań tej epoki dołączono 63 pytania quizowe z wyjaśnieniami i podpowiedziami.
• Materiał tej epoki wraca w 10 pytaniach egzaminacyjnych w bazie - tematy: Średniowiecze - Bogurodzica, Pieśń o Rolandzie, Dante - Boska Komedia, Średniowiecze - satyra społeczna w Rozmowie oraz 6 innych.

Najczęstsze pomyłki

• Nie przypisuj autora na sztywno do jednej epoki. Anonim ma w bazie lektury także w: Romantyzm.
• W tej epoce więcej niż jedną lekturę ma: Anonim (2). To nie jedna lektura opisana dwa razy, tylko osobne utwory z osobnymi opracowaniami.
• Sprawdź zakres opracowania, zanim powiesz „przeczytałem całość". Zakres opracowań w tej epoce wygląda tak: fragmenty - 4.
• Ta sama epoka bywa omawiana na różnych etapach: klasy 4–6 szkoły podstawowej, liceum, zakres podstawowy (matura) i liceum, zakres rozszerzony (matura). Lektura z klas 4–6 i lektura z liceum to nie ten sam poziom wymagań, choć obie należą do tej epoki.
• Forma utworu pochodzi z katalogu serwisu i przy tekstach granicznych bywa umowna. Zanim zbudujesz na niej argument, sprawdź gatunek w opracowaniu konkretnej lektury.

Rozdział lektur na epoki jest redakcyjny i podlega weryfikacji - przy utworach granicznych epoki bywają sporne. Pełny opis epoki znajdziesz w sekcji „Co to za epoka", a listę wszystkich lektur tej epoki w siatce na końcu strony.

Pytania egzaminacyjne

Pytania z bazy serwisu, w których wraca materiał tej epoki (3 z 10). Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź, tak jak na egzaminie.

1. Średniowiecze - Bogurodzica

   Jaki motyw ikonograficzny i teologiczny organizuje strukturę pierwszej i drugiej zwrotki 'Bogurodzicy'?

   1. A. Deesis (Chrystus jako sędzia pośrodku, Matka Boża i Jan Chrzciciel jako orędownicy)
   2. B. Danse macabre (taniec śmierci zrównujący wszystkie stany)
   3. C. Stabat Mater Dolorosa (bolejąca Matka pod krzyżem)
   4. D. Ars moriendi (sztuka godnego umierania rycerza)

   Poprawna odpowiedź: Deesis (Chrystus jako sędzia pośrodku, Matka Boża i Jan Chrzciciel jako orędownicy)

   Motyw Deesis (z gr. modlitwa, prośba) przedstawia Chrystusa Króla, obok którego Matka Boska i Jan Chrzciciel pośredniczą w modlitwach wiernych.

   Podpowiedź: Pomyśl o układzie trzech postaci pośrodku kompozycji - to grecki termin na modlitwę.

2. Pieśń o Rolandzie

   Dlaczego Roland nie wzywa pomocy na czas w „Pieśni o Rolandzie”?

   1. A. Bo nie ma przy sobie rogu, o którym mówi opowieść
   2. B. Bo honor rycerski nie pozwala mu zadąć w róg zbyt wcześnie
   3. C. Bo nie wierzy, że wojska wroga są tak liczne
   4. D. Bo został zdradzony przez samego Karola Wielkiego

   Poprawna odpowiedź: Bo honor rycerski nie pozwala mu zadąć w róg zbyt wcześnie

   Roland odmawia wezwania pomocy, gdy zagrożenie dopiero się zarysowuje, uznając, że byłoby to hańbą dla niego i jego rodu - wzywa dopiero wtedy, gdy klęska jest nieunikniona, i umiera wraz z oddziałem. Ten wybór jest istotą etosu rycerskiego: śmierć w walce bez uciekania się do podstępu znaczy więcej niż życie okupione wstydem. Róg ma przy sobie, a Karol Wielki nie zdradza go - zdradza Ganelon.

   Podpowiedź: Powodem jest wartość ważniejsza dla rycerza niż życie - sprawdź, jaką hańbą byłoby wcześniejsze wezwanie.

3. Dante - Boska Komedia

   Kto prowadzi Dantego przez Piekło w „Boskiej Komedii”?

   1. A. św. Bernard z Clairvaux
   2. B. Beatrycze, ukochana poety
   3. C. Wergiliusz, rzymski poeta
   4. D. sam Homer, autor „Odysei”

   Poprawna odpowiedź: Wergiliusz, rzymski poeta

   Dantego prowadzi przez Piekło i Czyściec Wergiliusz - rzymski poeta, autor „Eneidy”, który uosabia rozum i mądrość antyczną, zdolną rozpoznać zło, ale niezdolną wejść do nieba. Beatrycze przejmuje opiekę dopiero w Raju, bo uosabia łaskę i wiarę, a św. Bernard prowadzi bohatera w ostatnich pieśniach. Homer pojawia się w Piekle jako jeden z poetów starożytnych, ale przewodnikiem nie jest.

   Podpowiedź: Przewodnikiem jest poeta starożytny, który symbolizuje rozum - a nie ukochana ani święty.

Wszystkie lektury epoki: Średniowiecze

Te 4 lektury: 493 fakty źródłowe, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania