Motyw: Cierpienie i ofiara

Dramat

Dziady cz. III

Adam Mickiewicz (1832 r.)

Wilno, ulica Ostrobramska — dawny klasztor oo. bazylianów przerobiony przez władzę carskie na więzienie stanu; korytarz i cele więzienne na drugim piętrze, miejsce Prologu i sceny I oraz egzorcyzmów i widzenia księdza Piotra; Wilno — pałac senatora Nikołaja Nowosilcowa, siedziba urzędnika kierującego śledztwem wileńskim. Utwór jest trzecią, ostatnią ukończoną częścią cyklu dramatów Dziady i powstał wiosną 1832 roku w Dreźnie, w rok po klęsce powstania listopadowego, dlatego bywa nazywany Dziadami drezdeńskimi. Bezpośrednim impulsem do napisania utworu było rozbicie tajnych organizacji młodzieży wileńskiej — Towarzystwa Filomatów i związanych z nim filaretów — oraz śledztwo prowadzone na Litwie w latach 1823-1824. Śledztwem wileńskim kierował carski senator Nikołaj Nowosilcow, który objął nim kilkaset osób, a dziesiątki studentów osadzono w klasztorze bazylianów przy ulicy Ostrobramskiej w Wilnie.

17 postaci 23 zdarzeń

Klasy 7-8 Obowiązkowa

Dramat

Dziady część II

Adam Mickiewicz (1823 r.)

Opuszczona kaplica na cmentarzu — jedyne miejsce akcji. Wnętrze z zapadniętą podłogą i oknem, przez które zaglądają zjawy. Wieś na Litwie (Kresy) — tak wskazują źródła szkolne, natomiast sam utwór nie nazywa miejscowości, więc lokalizacja pozostaje niepewna. Noc obrzędu — akcja biegnie od późnego wieczora do świtu. Dziady to cykl dramatyczny, którego części powstawały w różnym czasie; cały cykl bywa nazywany Dziadami wileńsko-kowieńskimi. II część Dziadów powstała w Kownie w latach 1821–1822. Została opublikowana w 1823 roku w drugim tomie Poezji, razem z wierszem Upiór i IV częścią Dziadów. Akcja rozgrywa się w noc dziadów — obrzędu, który lud odprawiał, aby pomóc duszom zmarłych przodków. Obrzęd odbywa się w opuszczonej kaplicy na cmentarzu i trwa od wieczora do świtu. Obrzędowi przewodzi Guślarz — ludowy mędrzec i pośrednik między światem żywych i umarłych.

10 postaci 20 zdarzeń

Inny świat (fragmenty)

Gustaw Herling-Grudziński (1953 r.)

Fragmenty. Więzienia tranzytowe i śledcze w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie (czerwiec–listopad 1940 roku). Jercewo pod Archangielskiem – obóz pracy przymusowej (łagpunkt zespołu Kargopollag), główne miejsce akcji. Topografia żony w Jercewie: baraki mieszkalne, lazaret, kuchnia z trzema kotłami, Trupiarnia oraz lesopował (wyrąb tajgi). W listopadzie 1939 roku wyruszył jako emisariusz na Zachód przez Litwę, aby poinformować państwa zachodnie o okupacji niemieckiej w Polsce. Zatrzymał się we Lwowie, gdzie korzystał z protekcji Marii Dąbrowskiej i Juliusza Kleinera, a następnie przeniósł się do Grodna i tam znalazł pracę w teatrzyku kukiełkowym. W marcu 1940 roku próbował przedostać się na Litwę; wynajęci przez niego przemytnicy okazali się agentami NKWD i został aresztowany zaraz po opuszczeniu Grodna. Osadzono go w grodnieńskim więzieniu, gdzie zrobiono mu zdjęcie ewidencyjne, które zachowało się do dziś.

18 postaci 21 zdarzeń

Poezja

Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty)

Anonim (Średniowiecze) (1400 r.)

Fragmenty. Lament świętokrzyski: Golgota pod Jerozolimą w Wielki Piątek, w czasie męki i śmierci Chrystusa; Lament świętokrzyski: liturgiczna i dewocyjna przestrzeń Wielkiego Piątku; tekst mógł być wykonywany podczas misterium wielkopiątkowego, które nie zachowało się w całości. Oba zabytki są utworami anonimowymi i figurują w podstawie programowej języka polskiego dla liceum i technikum jako lektury obowiązkowe omawiane w zakresie fragmentów. Lament świętokrzyski datuje się na drugą połowę XV wieku; najstarszy i jedyny znany odpis powstał około 1470 roku. Tytuł utworu pochodzi od benedyktyńskiego klasztoru na Świętym Krzyżu (Łysa Góra), gdzie przechowywano rękopis; w obiegu są także tytuły Żale Matki Boskiej pod krzyżem oraz Plankt. Autor utworu pozostaje nieznany; tradycja przypisuje spisanie tekstu przeorowi klasztoru świętokrzyskiego Andrzejowi ze Słupi, który miał zapisać go w latach siedemdziesiątych XV wieku.

17 postaci 22 zdarzeń

Klasy 7-8 Obowiązkowa

Nowela

Latarnik, Quo vadis (fragmenty)

Henryk Sienkiewicz (1880 r.)

Wybór utworów. Latarnia morska w Aspinwall na wybrzeżu Panamy. Otwarty ocean i skalisty brzeg, na którym stoi latarnia. Rzym za panowania Nerona, z Pałacem Złotym i Suburą. Dom Aulusa Plaucjusza i Pomponii Grecyny na wzgórzu transtyberyjskim. Cyrk Nerona i ogrody watykańskie w czasie pożaru Rzymu. Drogi prowadzące z Rzymu na południe Itallii. Latarnik opowiada o Skawińskim, dawnym żołnierzu i wędrowcu, który przez dwadzieścia lat nie przebywał dłużej w jednym miejscu niż pięć tygodni. Skawiński obejmuje posadę latarnika w Aspinwall i po latach tułaczki odnajduje w niej spokój oraz poczucie ostatecznego domu. Latarnia zostaje uznana za wzorowo prowadzoną, a Skawiński czuje się w samotności szczęśliwy, bo przeszkadzały mu tylko ludzie. Skawiński wysyła swoje oszczędności do agenta po książki i dostaje paczkę, w której znajdzie wydanie Pana Tadeusza Mickiewicza.

13 postaci 18 zdarzeń

Klasy 4-6 Obowiązkowa

Utwór

Mity greckie (wybór)

Mitologia grecka (800 r. p.n.e.)

Fragmenty. Olimp - siedziba bogów greckich. Starożytna Grecja - Ateny, Teby, Argos, Sparta. Kreta - pałac Minosa i labirynt. Troja i wybrzeża Morza Egejskiego. Podziemia - kraina Hadesa, miejsce kar Syzyfa i Tantala. Kaukaz - skała, do której przykuto Prometeusza. Morza i wyspy - Kreta, Ikaria, Sycylia, droga z Krety. Prometeusz ulepił ludzi z gliny i zaczął ich bronić przed niechcianą surowością bogów olimpijskich. Prometeusz ukradł na Olimpie ogień, ukrył go w pustym wnętrzu łodygi kopru i przekazał ludziom. Za podarowanie ognia Zeus kazał przykuć Prometeusza do skały na Kaukazie, gdzie orzeł codziennie dziobał jego wątrobę. Zeus zesłał Pandorę jako pierwszą kobietę, obdarzono ją wszystkimi przymiotami, a przy niej było naczynie z nieszczęściami świata.

14 postaci 19 zdarzeń

Klasy 4-6 Obowiązkowa

Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa

Clive Staples Lewis (1950 r.)

Anglia w czasie drugiej wojny światowej — Londyn w okresie nalotów i wiejski dom profesora Kirke'a, do którego trafia ewakuowane rodzeństwo; Dom profesora — wielka, pełna zakamarków posiadłość, w której znajduje się pokój z niezwykłą szafą. Akcja powieści zaczyna się w czasie nalotów na Londyn, gdy czworo dzieci Pevensie zostaje ewakuowanych na wieś, do domu profesora Kirke'a. Rodzeństwo tworzą cztery osoby: najstarszy Piotr, Zuzanna, Edmund oraz najmłodsza Łucja. Podczas zabawy w chowanego Łucja wchodzi do starej szafy stojącej w pustym pokoju i odkrywa, że prowadzi ona do zaśnieżonego lasu. W Narnii Łucja spotyka fauna Tumnusa, który zaprasza ją do swojej jaskini i częstuje herbatą.

15 postaci 22 zdarzeń

Klasy 7-8 Obowiązkowa

Opowiadanie

Opowieść wigilijna

Charles Dickens (1843 r.)

Londyn w połowie XIX wieku, w czasie Bożego Narodzenia. Mroczne biuro i kamienica Ebenezera Scrooge'a. Skromny dom rodziny Cratchitów w ubogiej dzielnicy. Hala tańca u Fezziwiga z czasów młodości Scrooge'a. Wiejska szkoła z internatem z dzieciństwa bohatera. Ulice Londynu w wigilię, targi i domy ubogich. Opowieść zaczyna się od zapewnienia, że wspólnik Scrooge'a Jacob Marley na pewno umarł, bo narrator chce od razu usunąć wątpliwości czytelnika. Ebenezer Scrooge to bogaty, skąpy lichwiarz, który żyje nędznie mimo majątku i gardzi wszystkimi przejawami radości. Narrator porównuje Scrooge'a do mrozu i ostryg, obrazując jego zamknięcie na ludzi jako naturalny stan bohatera. W wigilię siostrzeniec Fred przychodzi do biura z zaproszeniem na świąteczny obiad, a Scrooge odmawia z drwiną o głupocie świąt.

13 postaci 21 zdarzeń

Epopeja

Pieśń o Rolandzie (fragmenty)

Anonim (1100 r.)

Fragmenty. Przełęcz Roncevaux w Pirenejach - miejsce zasadzki i bitwy. Dwór Karola Wielkiego i obóz wojskowy Franków. Zaragoza - siedziba saraceńskiego króla Marsylego. Hiszpania początku IX wieku, ziemia pogranicza chrześcijańsko-muzułmańskiego. Akwizgran - stolica cesarstwa, miejsce sądu nad Ganelonem. Karol Wielki od siedmiu lat toczy wojnę w Hiszpanii; z saraceńskiego króla Marsylego otrzymuje propozycję kapitulacji, zleconą przez Ganelona poselstwo okazuje się podstępem wymierzonym w Rolanda. Na radzie Franków Roland nominuje na posła do Marsylego swojego pasierba Ganelona; urażony i przerażony Ganelon przysięga Rolandowi zemstę jeszcze przed wyruszeniem do wroga. Ganelon zawiera z Marsylim układ zdrady: za bogactwa i wolność obiecuje przepuścić Karola przez Hiszpanię, a w odwecie wskazuje Rolandowi dowódcę tylnych szeregów jako cel zasadzki.

13 postaci 15 zdarzeń

Potop (fragmenty)

Henryk Sienkiewicz (1886 r.)

Fragmenty. Litwa i Podlasie w latach 1655-1656 - dwory szlacheckie, wołoszcz Łowicza i okolice Łaupowa; Rzeczpospolita Obojga Narodów w czasie najazdu szwedzkiego; Kiejdany - miejsce układu Radziwiłła ze Szwedami; Jasna Góra pod Częstochową - klasztor oblężony przez Szwedów w 1655 roku. Akcja otwiera się przyjazdem Andrzeja Kmicica do Łowicza i na Wołoszcz Orzy, gdzie panna Aleksandra Billewiczówna oczekuje na jego przybycie, by zawrzeć zapowiedziany mariaż. Kmicic, chociaż prawy i odważny, prowadzi wokół Łowicza rozboje i napady na szlachtę, przez co zraża do siebie Oleńkę i jej ciotkę oraz całą okoliczną szlachtę. Pod wpływem mowy miłosnej Oleńki Kmicic składa przyrzeczenie zmiany postępowania i rezygnuje z rozbojów, po czym wyrusza w podróż na Litwę. Tymczasem na Litwie hetman Janusz Radziwiłł prowadzi prywatną politykę, a ostatecznie zawiera układ w Kiejdanach ze Szwedami, poddając Wielkie Księstwo Litewskie królowi szwedzkiemu.

13 postaci 15 zdarzeń

Opowiadanie

Proszę państwa do gazu

Tadeusz Borowski (1948 r.)

Fragmenty. Obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau podczas II wojny światowej. Rampa kolejowa w Birkenau, na której odbywa się selekcja transportów przybywających ludzi. Baraki i wnętrza obozowe: miejsce życia, apeli i noclegów więźniów. Kanada - obozowy magazyn odzieży i bagaży mordowanych ludzi, miejsce pracy bohatera. Akcja rozgrywa się w obozie Auschwitz-Birkenau podczas II wojny światowej, a świat opowiadania podporządkowany jest jednej zasadzie: przetrwaniu za wszelką cenę. Bohaterem i narratorem opowiadania jest Tadeusz, więzień obozu, który relacjonuje wydarzenia z perspektywy osoby zanurzonej w obozowej codzienności. Opowiadanie rozpoczyna się poranną sceną w baraku: więźniowie wstają, zajmują się drobnymi sprawami codziennymi, a ich rozmowy dotyczą jedzenia, pracy i kąpieli. Narrator dowiaduje się, że praca czeka w Kanadzie - obozowym magazynie bagaży - co budzi w więźniach zaskakującą radość i uczucie szczęścia.

10 postaci 12 zdarzeń

Liceum PR Obowiązkowa

Poezja

Treny

Jan Kochanowski (1580 r.)

Dom poety w Czarnolesie po śmierci małej córki — puste pokoje, do których wraca się pamięcią. Wnętrze żałoby ojca: noc bez snu, łóżko, komnata dziecka, jej zabawki i ubranka. Przestrzeń wyobraźni i snu: wizja matki zmarłej, rozmowa ojca z duchem. Ogólnoludzka scena egzystencjalna: świat, w którym śmierć zaskakuje nawet najsilniejszych. Cykl otwiera prośba o płacz Heraklita i pieśń Symonidesa, by opłakać przedwczesną śmierć dziewczynki, która odeszła przed dojrzeniem zarówno ciała, jak i rozumu — sygnał paradoksu trenu o dziecku. W Trenie I podmiot nazywa zmarłą orężem odranym z boku matki i pyta, czy ją pod ziemią zamknął Prozerpina, sięgając po mitologiczne obrazy śmierci. Tren II rozpamiętuje to, jak ojciec pisał kiedyś wesołe wiersze o dzieciach, a teraz pióro porzucił, bo jedyna córeczka, o którą mu chodziło, umarła.

11 postaci 14 zdarzeń

Zbrodnia i kara

Fiodor Dostojewski (1866 r.)

Sankt Petersburg w latach sześćdziesiątych XIX wieku, biedne dzielnice i domy czynszowe. Mała komnata Raskolnikowa w domu czynszowym, opisywana jak szafa lub grobowiec. Mieszkanie starej lichwiarki Alony Iwanowny w tym samym domu. Karczmy, traktiry i ulice miasta, w których toczy się życie ubogich mieszkańców. Rodion Raskolnikow, były student prawa, żyje w skrajnym ubóstwie w maleńkim pokoju w Petersburgu i nosi się z planem zabicia starej lichwiarki. Bohater opublikował artykuł, w którym bronił tezy, że ludzie wybitni mają prawo przekraczać prawo dla osiągnięcia wyższych celów. Raskolnikow zabija toporem Alonę Iwanownę w jej mieszkaniu, a następnie, zaskoczony przez jej siostrę Lizawietę, zabija także ją. Po zbrodni bohater unika przywłaszczenia sobie łupu i chowa zdobycz, co świadczy o tym, że zbrodnia miała charakter egzystencjalnego eksperymentu, a nie rabunku.

12 postaci 22 zdarzeń