Przewodnik po Wypracowaniu Maturalnym

Ile punktów jest do zdobycia i ile masz na to czasu

Wypracowanie to trzecia część arkusza maturalnego i jedno zadanie warte 35 punktów, czyli około 58% całego wyniku. Do wyboru są dwa tematy. Cały arkusz na poziomie podstawowym to 60 punktów i 240 minut, a próg zdawalności to 30%, czyli 18 punktów.

Zadań w arkuszu jest razem 12–23: 5–7 w części „Język polski w użyciu", 6–15 w teście historycznoliterackim i dokładnie 1 w części trzeciej. Część pierwsza daje 10 punktów, druga 15, trzecia 35. Praktyczny wniosek jest taki, że czas na wypracowanie wygospodarowujesz sobie sam - nikt nie wyznacza momentu, w którym masz zacząć je pisać.

• minimum 300 wyrazów na poziomie podstawowym; praca krótsza niż 300 wyrazów jest oceniana wyłącznie w kryteriach „Spełnienie formalnych warunków polecenia" i „Kompetencje literackie i kulturowe", a w pozostałych dwóch dostaje 0 punktów
• 2 utwory literackie, w tym lektura obowiązkowa - utwór epicki albo dramatyczny z listy lektur zamieszczonej w arkuszu egzaminacyjnym
• 2 konteksty
• na poziomie rozszerzonym: 210 minut, 35 punktów, minimum 400 wyrazów, 3 utwory literackie, w tym 1 lektura obowiązkowa, oraz 1 kontekst do wyboru
• również na poziomie rozszerzonym: 2 tematy do wyboru i 1 zadanie, forma gatunkowa nie jest narzucona, ale wypowiedź musi być argumentacyjna

Struktura pracy krok po kroku

Kolejność pracy jest zawsze ta sama: decyzja o temacie i teza, plan, pisanie, na końcu policzenie wyrazów i korekta. Pisanie bez planu prawie zawsze kończy się streszczeniem lektury, a to najkrótsza droga do stracenia punktów za kompetencje literackie i kulturowe.

Wstęp

Wstęp ma dwa zadania: wprowadzić pojęcie z tematu i postawić tezę. Nie streszczaj w nim lektury i nie zapowiadaj, o czym będziesz pisać - to zajmuje miejsce, a nie pracuje na tezę. Trzy, cztery zdania wystarczą, jeśli ostatnie z nich jest tezą.

Rozwinięcie

Rozwinięcie to argumenty, nie opowieść o książce. Każdy akapit trzyma się tego samego schematu: twierdzenie, dowód z utworu, komentarz, który wiąże dowód z tezą. Bez komentarza nawet trafny przykład zostaje tylko streszczeniem.

• akapit otwiera zdanie z twierdzeniem, które wynika wprost z tezy
• po twierdzeniu wchodzi konkret z lektury: zdarzenie, postać, scena albo nawiązanie do motywu
• akapit zamyka komentarz, który mówi, co ten konkret dowodzi w sprawie z tematu
• jeden akapit to jeden argument - trzy sceny z jednej książki to nadal jeden argument
• na poziomie rozszerzonym do pełnej realizacji polecenia wystarczą 2 argumenty, jeśli są rozwinięte

Zakończenie

Zakończenie domyka myśl, a nie powtarza wstęp. Wracasz w nim do tezy i pokazujesz, co z niej wynika po przeprowadzeniu argumentów. Dwa, trzy zdania wystarczą. Jeśli w zakończeniu pojawia się nowy argument, znaczy to, że brakowało go w rozwinięciu.

Kompozycja jest punktowana osobno

Kompozycja wypowiedzi to 7 z 35 punktów: struktura 3 punkty, spójność 3 punkty i styl 1 punkt. Akapit bez wyraźnego twierdzenia kosztuje więc dwa razy - raz w kompetencjach literackich i kulturowych, bo przykład nie pracuje na tezę, i raz w kompozycji, bo struktura przestaje być czytelna.

Jak zbudować tezę

Teza to jedno zdanie, które odpowiada na pytanie z tematu i które da się obronić konkretami z lektury. Nie jest nią zapowiedź pracy ani informacja, że temat jest ciekawy.

• teza odpowiada na pytanie z tematu, a nie opisuje lekturę
• jedno zdanie, maksymalnie dwa - rozbudowana teza to zwykle dwie różne tezy, których nie da się obronić razem
• teza ustawia kryterium doboru argumentów: jeśli nie umiesz podłożyć pod nią konkretów z utworu, trzeba ją zmienić, a nie naginać przykłady
• układ „choć…, to…" jest dobry tylko wtedy, gdy w pracy faktycznie zestawiasz dwie racje i którąś rozstrzygasz

Jak dobrać argumenty z lektury

Na poziomie podstawowym potrzebujesz 2 utworów, w tym lektury obowiązkowej epickiej albo dramatycznej z listy zamieszczonej w arkuszu. Drugi utwór wybierasz swobodnie, ale musi realnie różnić się od pierwszego - inaczej argumenty się dublują. Na poziomie rozszerzonym utworów jest 3, w tym 1 lektura obowiązkowa.

• sprawdź w temacie, czy wskazuje on lekturę obowiązkową, czy tylko wymaga jej obecności w pracy
• wybierz sceny, w których widać dokładnie to, o co pyta temat, a nie te najłatwiejsze do opowiedzenia
• zestawiaj utwory tak, żeby jeden drugiemu odpowiadał albo się sprzeciwiał - z tego powstaje argumentacja
• za każdy błąd rzeczowy tracisz 1 punkt z 16 za kompetencje literackie i kulturowe; punkty nie schodzą poniżej zera, ale przy kilku błędach zapas na te 16 punktów topnieje szybko

Jak wpleść kontekst

Kontekst to 2 pozycje w pracy na poziomie podstawowym i 1 na rozszerzonym. Kontekstem nie jest ozdobna dygresja ani ciekawostka o autorze - jest nim materiał, który pozwala spojrzeć na lekturę z dystansu i wzmocnić tezę. Informator dla poziomu rozszerzonego wymienia między innymi kontekst historycznoliteracki, teoretycznoliteracki, literacki, biograficzny, kulturowy, mitologiczny, biblijny, religijny, historyczny, filozoficzny, egzystencjalny, polityczny i społeczny.

• kontekst musi pracować na tezę - jeśli po jego usunięciu praca nic nie traci, jest zbędny
• wprowadzaj go jednym zdaniem wiążącym, żeby czytający wiedział, dlaczego się tu znalazł
• kontekst liczy się razem z utworami, a nie zamiast nich: 2 utwory i 2 konteksty na poziomie podstawowym to dwie osobne pozycje do wypełnienia

Jak policzyć słowa

Limit objętości jest częścią polecenia, nie dobrą radą. Minimum to 300 wyrazów na poziomie podstawowym i 400 na rozszerzonym. Liczysz wyrazy, nie znaki i nie wiersze.

• pracę krótszą niż 300 wyrazów ocenia się wyłącznie w kryteriach „Spełnienie formalnych warunków polecenia" i „Kompetencje literackie i kulturowe" - kompozycja i język wypowiedzi to wtedy 0 punktów
• licz po napisaniu całej pracy, nie w trakcie pisania; liczenie akapit po akapicie zjada czas i rozprasza
• zapas kilku zdań powyżej minimum chroni przed uznaniem pracy za zbyt krótką po korekcie, w której zawsze coś wypada
• skracaj na końcu, nie w trakcie: najpierw napisz argumenty, potem usuwaj powtórzenia i zdania, które nic nie wnoszą

Objętość liczy się w wyrazach, dlatego skróty i liczby zapisane cyfrą potrafią zmienić wynik pomiaru. Najbezpieczniej policzyć wyrazy tak, jak robi to nauczyciel: po kolei, w gotowym tekście.

Jak wygląda ocenianie kryterialne

Wypracowanie ocenia się w czterech kryteriach, których suma to 35 punktów. Punktacja jest identyczna na poziomie podstawowym i rozszerzonym.

Spełnienie formalnych warunków polecenia

0–1 punktu. Sprawdza, czy praca realizuje temat, czy ma wymaganą objętość i czy zawiera obowiązkowe elementy. Zero w tym kryterium zamyka drogę do pozostałych.

Kompetencje literackie i kulturowe

0–16 punktów, czyli blisko połowa wyniku. Za każdy błąd rzeczowy odejmuje się 1 punkt, bez punktów ujemnych.

Kompozycja wypowiedzi

0–7 punktów: struktura 0–3, spójność 0–3, styl 0–1.

Język wypowiedzi

0–11 punktów: zakres i poprawność środków językowych 0–7, poprawność ortograficzna 0–2, poprawność interpunkcyjna 0–2.

W dwóch ostatnich podkryteriach języka działają progi liczone w błędach, więc opłaca się zostawić czas na korektę.

• ortografia: bezbłędnie albo 1 błąd to 2 punkty, 2–4 błędy to 1 punkt, 5 i więcej błędów to 0 punktów
• interpunkcja: do 8 błędów to 2 punkty, 9–16 błędów to 1 punkt, 17 i więcej błędów to 0 punktów
• 0 punktów w kryterium „Spełnienie formalnych warunków polecenia" - także wtedy, gdy przyczyną jest błąd kardynalny - oznacza 0 punktów we wszystkich pozostałych kryteriach
• na poziomie rozszerzonym próg zdawalności nie istnieje: CKE określa próg 30% wyłącznie dla przedmiotów obowiązkowych, a wynik podaje w punktach i procentach

Kryteria i progi powyżej pochodzą z informatora maturalnego CKE dla języka polskiego na poziomie podstawowym i rozszerzonym. Wynik całego arkusza na poziomie podstawowym to 60 punktów, a 30% z tej liczby to 18 punktów. Na poziomie rozszerzonym punkty są liczone tak samo, ale progu nie ma.

Typowe błędy

Streszczanie zamiast argumentowania

Najczęstszy błąd. Objaw: akapit opowiada, co się stało w książce, i nie ma w nim ani twierdzenia, ani komentarza. Skutek: przykład nie pracuje na tezę, a punkty za kompetencje literackie i kulturowe nie rosną.

Brak tezy

Wstęp zapowiada, że „temat jest ważny", a praca nie twierdzi niczego. Ocena realizacji tematu spada, a kompozycja traci strukturę, bo nie ma do czego wracać w zakończeniu.

Mieszanie form

Na egzaminie ósmoklasisty temat twórczy wymaga opowiadania, a argumentacyjny - rozprawki albo przemówienia; opowiadanie napisane do tematu argumentacyjnego nie realizuje polecenia. Na maturze forma gatunkowa nie jest narzucona, ale praca musi pozostać wypowiedzią argumentacyjną.

Przekroczenie limitu objętości

Praca krótsza niż 300 wyrazów na poziomie podstawowym i niż 400 na rozszerzonym jest oceniana tylko w dwóch pierwszych kryteriach. Nadmiar wyrazów nie jest karany punktowo, ale zdradza brak selekcji argumentów i najczęściej kosztuje spójność.

Błąd rzeczowy w lekturze obowiązkowej

Każdy błąd rzeczowy to 1 punkt mniej z 16 za kompetencje literackie i kulturowe, a całkowita nieznajomość fabuły lektury obowiązkowej to brak spełnienia formalnych warunków polecenia, czyli 0 punktów za całą pracę.

Kontekst bez funkcji

Wstawiona na siłę dygresja o epoce, która nie zmienia sposobu czytania lektury. Zajmuje miejsce i rozmywa tezę, a nie wnosi argumentu.

Do tej listy dochodzi jeszcze pośpiech: brak planu i pisanie od pierwszego zdania bez tezy. Ta para błędów generuje wszystkie pozostałe, dlatego pierwsze minuty pracy warto przeznaczyć na plan, nawet gdy wydaje się, że temat jest oczywisty.

Jak ćwiczyć

• pisz osobno same wstępy do kilku tematów - najszybciej widać na nich, czy teza jest obronna
• ćwicz akapity w izolacji: jedno twierdzenie, jeden konkret z lektury, jedno zdanie komentarza, potem sprawdź, czy komentarz wiąże konkret z tezą
• po każdej napisanej pracy policz wyrazy i sprawdź, czy przekraczasz minimum, zamiast oceniać objętość na oko
• zapisuj własne błędy ortograficzne i interpunkcyjne i licz je tak, jak liczy je ocenianie - dopiero wtedy widać, ile punktów kosztują
• przepisuj słabsze akapity zamiast pisać kolejne całe prace; poprawianie jednego argumentu uczy więcej niż szóste wypracowanie od zera
• czytaj własne prace po kilku dniach i zaznaczaj zdania, które nie wnoszą nic do tezy - to najszybszy trening selekcji

Warto też czytać tematy bez pisania: dla każdego z nich wystarczy jedno zdanie tezy i dwa zdania planu. Taki trening zajmuje kilka minut, a pokazuje, które tematy są dla Ciebie pułapką, jeszcze zanim zobaczysz je w arkuszu.

Porównanie z wypracowaniem na egzaminie ósmoklasisty

Wypracowanie ósmoklasisty to część druga arkusza warta 20 punktów, przy 45 punktach całego arkusza i 150 minutach pracy. Tematy są dwa: twórczy wymaga opowiadania, argumentacyjny - rozprawki albo przemówienia. Minimalna objętość to 200 wyrazów, a progu zdawalności egzamin ósmoklasisty nie ma.

Kryteriów jest osiem i sumują się do 20 punktów: realizacja tematu wypowiedzi 0–2, elementy twórcze albo retoryczne 0–5, kompetencje literackie i kulturowe 0–2, kompozycja tekstu 0–2, styl 0–2, język 0–4, ortografia 0–2, interpunkcja 0–1. Poprawność rzeczowa nie jest osobnym kryterium - mieści się właśnie w kompetencjach literackich i kulturowych.

• praca na 180 wyrazów lub krótsza jest oceniana wyłącznie w kryteriach 1–3, a w pozostałych dostaje 0 punktów
• 0 punktów w kryterium realizacji tematu oznacza 0 punktów we wszystkich pozostałych kryteriach
• błąd rzeczowy dotyczący lektur to 0 punktów za wypracowanie
• ortografia: bezbłędnie albo 1 błąd to 2 punkty, 2–3 błędy to 1 punkt, 4 i więcej błędów to 0 punktów
• interpunkcja: do 9 błędów to 1 punkt, 10 i więcej błędów to 0 punktów

Liczby dla egzaminu ósmoklasisty pochodzą z informatora CKE dla języka polskiego, a liczby dla matury - z informatora maturalnego dla poziomu podstawowego i rozszerzonego. Zasady są w obu przypadkach podobne: liczy się teza, dobór konkretów i objętość.