Gatunki literackie w kanonie lektur

Jak rozpoznać gatunek: cechy, struktura, przykład

Rozpoznawanie idzie w trzech krokach. Najpierw pytasz, kto mówi i do kogo. Potem sprawdzasz budowę: czy tekst dzieli się na akty i sceny, na rozdziały, na strofy, czy mieści się w jednym zdarzeniu. Na końcu szukasz cechy rozstrzygającej: puenty, konfliktu, podziału na role, obecności świata cudownego. Dopiero wtedy nazywasz gatunek - i od razu podajesz dowód z tekstu.

Powieść

Długa narracja, wiele wątków i bohaterów, świat rozciągnięty w czasie i przestrzeni. W naszej bazie 45 lektur - największa grupa.

Opowiadanie

Jedno zdarzenie albo krótki ciąg zdarzeń, jeden narrator, zwykle niewielu bohaterów. U nas 22 lektury.

Nowela

Zwięzły utwór prowadzący do jednego rozstrzygnięcia, domknięty puentą. W bazie 4 lektury, między innymi „Katarynka" Bolesława Prusa i „Stary człowiek i morze" Ernesta Hemingwaya.

Dramat

Tekst pisany do wystawienia: podział na akty i sceny, dialogi, didaskalia, brak wszechwiedzącego narratora. U nas 13 lektur, w tym „Antygona" Sofoklesa i „Balladyna" Juliusza Słowackiego.

Epopeja

Rozbudowany utwór o losach zbiorowości, z bohaterem na tle wielkich wydarzeń. W bazie 6 lektur, między innymi „Iliada (fragmenty)" i „Odyseja (fragmenty)" Homera oraz „Pan Tadeusz (wybrane fragmenty)" Adama Mickiewicza.

Poezja

Teksty wierszowane, w których najważniejszy jest podmiot liryczny, obraz i rytm. U nas 11 lektur.

Poemat

Utwór wierszowany o większym rozmachu niż zwykły wiersz, ale bez ciągłej narracji o losach wspólnoty. W bazie 2 lektury.

Utwór

Kategoria dla tekstów, których nie da się przypisać do jednego gatunku - u nas 8 lektur. Traktuj ją jako sygnał do ostrożności, nie jako nazwę gatunku.

Przykład z bazy: „Afryka Kazika" Łukasza Wierzbickiego jest w naszym katalogu opowiadaniem - zbiorem krótkich historii, w których jedna relacja prowadzi do następnej. Sprawdź to na stronie lektury, zanim użyjesz tytułu w wypowiedzi.

Gatunki, które najczęściej się myli

Tragedia i dramat

Dramat to sposób pisania: dialogi, akty, didaskalia, brak narratora. Tragedia to odmiana dramatu o określonym przebiegu - bohater staje przed konfliktem, z którego nie ma dobrego wyjścia. Każda tragedia jest dramatem, ale nie każdy dramat jest tragedią. W naszej bazie i „Antygona" Sofoklesa, i „Hamlet" Williama Szekspira figurują jako dramat. O tym, które z tych utworów spełniają warunki tragedii, rozstrzygasz na podstawie tekstu i opracowania, a nie samej etykiety.

Epopeja i poemat

Obie formy są wierszowane i rozbudowane, więc mylą się najczęściej. W epopei patrzysz na zbiorowość i wielkie wydarzenia - bohater reprezentuje wspólnotę, a narracja toczy się dalej i dalej. W poemacie nacisk pada na podmiot mówiący, jego przeżycie i obraz świata, a nie na ciągłą opowieść o losach narodu. W naszej bazie epopeja to 6 lektur, a poemat tylko 2. Prosty test: jeśli umiesz opowiedzieć fabułę pytaniem „co się stało dalej", jesteś bliżej epopei.

Powieść, nowela i opowiadanie

Te trzy gatunki różnią się nie tematyką, ale rozmiarem i budową. Powieść rozciąga się na wiele wątków i bohaterów - w bazie 45 lektur. Opowiadanie skupia się na jednym zdarzeniu - 22 lektury. Nowela jest najkrótsza i najszczelniej zbudowana: prowadzi do jednego punktu i domyka go puentą - 4 lektury. Im mniej wątków, tym łatwiej wskazać moment, w którym tekst się rozstrzyga. Dlatego przy „Katarynce" Bolesława Prusa pytaj o puentę, a przy powieści o układ wątków i relacje między bohaterami.

Bajka i baśń

Bajka i baśń brzmią podobnie, a rządzą się innymi zasadami. W bajce działają często zwierzęta będące nośnikami cech, a morał bywa wypowiedziany wprost albo bardzo łatwo go odczytać. W baśni wchodzimy w świat cudowności: bohater przechodzi próbę, otrzymuje pomoc, a dobro wygrywa; morał jest ukryty w zakończeniu i trzeba go nazwać samodzielnie. W naszym katalogu nie ma osobnej kategorii bajki ani baśni: „Wybrane bajki" Ignacego Krasickiego figurują jako poezja, a „Baśnie" Hansa Christiana Andersena jako opowiadanie. Dlatego tę różnicę ćwiczy się na cechach tekstu, a nie na etykiecie z tej strony.

Po co wiedza o gatunku w zadaniach egzaminacyjnych

• Czytaj polecenie pod kątem gatunku: czasownik „scharakteryzuj", „porównaj", „wyjaśnij" podpowiada, na którą cechę patrzeć.
• Podaj nazwę gatunku, a zaraz po niej dowód: puentę, konflikt, podział na akty, sposób prowadzenia narracji.
• Nie mieszaj gatunku z motywem. Motyw to nie gatunek.
• Jeśli utwór jest graniczny, powiedz to wprost i wskaż, które cechy pasują do każdej z możliwości.
• W porównaniu pokaż różnicę budowy, a nie tylko różnicę treści.
• Trzymaj się nazw obecnych w naszej bazie: powieść, opowiadanie, dramat, poezja, Utwór, epopeja, nowela, poemat.

Uwaga o dwóch gatunkach naraz: przy utworach granicznych podanie drugiej nazwy jest bezpieczne tylko wtedy, gdy podasz cechę, która do niej prowadzi. Sama lista dwóch etykiet bez uzasadnienia to zgadywanie.

Jak nazwać gatunek w wypowiedzi

Nazwę gatunku wpleć w pierwsze zdanie odpowiedzi i natychmiast ją uzasadnij. „Katarynka" Bolesława Prusa jest nowelą, bo tekst prowadzi do jednego rozstrzygnięcia i zamyka je puentą. To zdanie zawiera nazwę, tytuł, autora i dowód - od razu ustawia całą dalszą wypowiedź i pokazuje, że nie zgadujesz.

• Kolejność: tytuł, autor, gatunek, dowód z budowy, wniosek.
• Używaj jednej nazwy gatunku konsekwentnie. Jeśli podajesz drugą, nazwij ją wyraźnie jako odmianę.
• Oddziel gatunek od rodzaju literackiego: epika, liryka i dramat to kategorie szersze niż gatunek.
• Nie chwal tekstu, opisuj jego budowę - to da się sprawdzić w tekście.
• Zakończ zdaniem, które pokazuje, po co autor wybrał taką formę.

Skąd te liczby: z naszej bazy 111 lektur szkolnych. Klasyfikacja jest redakcyjna, a utwory graniczne bywają przypisywane do dwóch gatunków. Przy wątpliwości sprawdź cechy w opracowaniu lektury, a nie samą etykietę.