Nowele
Zwięzły utwór z wyraźnym punktem kulminacyjnym i mocną puentą, często ograniczony do jednej sceny i jednego problemu społecznego. W lekturach szkolnych nowele pozwalają zobaczyć, jak kilka stron wystarczy, by opowiedzieć o niesprawiedliwości.
W serwisie tę kategorię reprezentuje 4 utwory - łącznie 4 autorów. Opracowania obejmują: klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).
Cechy rozpoznawcze
- jednolita, zwarta akcja
- punkt kulminacyjny i wyrazista puenta
- niewielu bohaterów
- tło społeczne w tle, nie w opisie
Jak rozpoznać ten gatunek w tekście
Liczby poniżej policzono z opracowań 4 utworów tej kategorii w bazie serwisu. To nie definicja z podręcznika, tylko to, co faktycznie widać w lekturach - dobre punkty zaczepienia przy analizie nowego tekstu.
- Liczba postaci w opracowaniu: od 9 do 13, mediana 10.
- Zdarzenia w planie wydarzeń: od 12 do 19, mediana 16.
- Motywy powtarzające się w kilku utworach kategorii: Wiara, sacrum i religia i Samotność i wyobcowanie. Jeśli któryś z nich rozpoznasz w tekście, jesteś w tej kategorii.
- Etapy, na których czytasz utwory tej kategorii: klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).
- Najwięcej postaci ma Latarnik, Quo vadis (fragmenty) (13), najmniej Oskar i pani Róża (9).
- Najdłuższy plan wydarzeń ma Katarynka (19), najkrótszy Stary człowiek i morze (12).
- Najstarszy utwór kategorii to Katarynka (1880 r.), najnowszy Oskar i pani Róża (2002 r.).
Epoki tej kategorii i egzamin
Pozytywizm (1864–1890)
Odpowiedzią na klęskę powstania styczniowego stał się program pracy od podstaw: nauka, praca organiczna, praca u podstaw i równouprawnienie. Pozytywizm patrzy na świat trzeźwo i dokumentalnie - powieść staje się narzędziem diagnozy społecznej, a bohater jest częścią grupy, nie wybitnym indywidualistą. Pisarze pokazują nędzę, wyzysk, antysemityzm i klęskę jednostki starającej się żyć uczciwie w niesprawiedliwym systemie. W lekturach szkolnych pozytywizm to realistyczne powieści i nowele społeczne.
Na egzaminie: Pozytywizm bywa tłem dla tematów o pracy, sprawiedliwości społecznej i odpowiedzialności za innych. Zderzenie pozytywistycznego realisty z romantycznym marzycielem to gotowy materiał na rozprawkę o dwóch sposobach patrzenia na świat.
Współczesność (po 1939 r.)
Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.
Na egzaminie: Współczesność pojawia się w tematach o pamięci, traumie, totalitaryzmie i o tym, czy o pewnych rzeczach trzeba opowiadać. Warto mieć w zapasie co najmniej dwie lektury: jedną świadectwową i jedną o codzienności, bo pozwalają pokazać różne sposoby patrzenia na to samo stulecie.
Przykłady z lektur w bazie (4 z 4)
Katarynka - Bolesław Prus
Nowela pozytywistyczna (realistyczna nowela z tezą społeczną), utwór jednowątkowy oparty na tak zwanej teorii sokoła, czyli kluczowej roli jednego przedmiotu
- Tematy: Przemiana wewnętrzna bohatera, Egoizm i obojętność a współczucie, Kalectwo i zubożenie najsłabszych i Siła dźwięku i muzyki.
- Motywy: Choroba, zdrowie i niepełnosprawność, Miasto, wieś i przestrzeń, Czas, los i przeznaczenie i Praca, obowiązek i odpowiedzialność.
- Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
- Opracowanie: 10 postaci, 19 zdarzeń, poziom klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).
Latarnik, Quo vadis (fragmenty) - Henryk Sienkiewicz
Nowela i powieść historyczna
- Tematy: nostalgia i tęsknota za ojczyzną, samotność i jej cena, przemiana moralna i męczeństwo i siła wiary.
- Motywy: Cierpienie i ofiara, Ojczyzna i patriotyzm, Śmierć i przemijanie i Wiara, sacrum i religia.
- Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
- Opracowanie: 13 postaci, 18 zdarzeń, poziom klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).
Oskar i pani Róża - Eric-Emmanuel Schmitt
Nowela epistolarna o chorobie i godności
- Tematy: choroba i godność dziecka, pisanie jako terapia, czas i jego wartość i śmierć i jej nazwanie.
- Motywy: Samotność i wyobcowanie i Wiara, sacrum i religia.
- Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
- Opracowanie: 9 postaci, 14 zdarzeń, poziom klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).
Stary człowiek i morze - Ernest Hemingway
Nowela (opowiadanie), proza alegoryczna o morzu
- Tematy: godność człowieka wobec klęski, wytrwałość i heroizm codzienny, przyroda jako partner i przeciwnik i przyjaźń między pokoleniami.
- Motywy: Honor, odwaga i heroizm, Natura i przyroda i Samotność i wyobcowanie.
- Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
- Opracowanie: 9 postaci, 12 zdarzeń, poziom klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).
Pytania egzaminacyjne
Pytania z bazy serwisu, w których wraca ten materiał (1 pytanie). Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź, tak jak na egzaminie.
- Katarynka
Co sprawiło, że pan Tomasz zmienił stosunek do katarynek w noweli „Katarynka”?
- A. Poznał niewidomą dziewczynkę i zrozumiał, ile radości daje jej muzyka
- B. Sam zaczął grać na katarynce
- C. Sąsiedzi poprosili go o pomoc
- D. Dowiedział się, że kataryniarze są biedni
Poprawna odpowiedź: Poznał niewidomą dziewczynkę i zrozumiał, ile radości daje jej muzyka
Pan Tomasz najpierw nie znosił katarynek i doprowadzał do ich usuwania z podwórka. Zmienił zdanie, gdy zauważył niewidomą dziewczynkę, dla której katarynka była jedyną radością - i pozwolił grać dalej. To opowieść o tym, że poznanie drugiego człowieka zmienia człowieka. Nie chodzi o biedę kataryniarzy ani o prośby sąsiadów.
Podpowiedź: Zmiana przyszła, gdy zobaczył, komu ta muzyka naprawdę coś daje.
Wszystkie lektury: nowele
Katarynka
Bolesław Prus (1880 r.)
Wybór utworów. Warszawa drugiej połowy XIX wieku; czas powstania i publikacji utworu to 1880 rok; Ulica Miodowa — trasa codziennych spacerów pana Tomasza, po której chodził nieprzerwanie od trzydziestu lat; przy tej ulicy znajduje się jego kamienica. Tytułowa katarynka to instrument uliczny, z którego melodię wydobywa się przez kręcenie korbą; w XIX-wiecznej Warszawie grali na nich wędrowni muzycy. Pan Tomasz to starszy, zamożny i szanowany mieszkaniec Warszawy. Jest emerytowanym prawnikiem; źródła określają go najczęściej jako mecenasa albo adwokata, a jego zdanie w sprawach prawnych jest wciąż cenione przez znajomych. Mieszka w kamienicy przy ulicy Miodowej. Jego mieszkanie liczy sześć pokoi; dwa okna wychodzą na podwórze i należą do części prywatnej, a pozostałe cztery pokoje przeznaczone są dla gości. Pan Tomasz jest znawcą i miłośnikiem sztuki — kupuje obrazy, chodzi na koncerty i do teatru, a mieszkanie urządza z dużym smakiem.
Latarnik, Quo vadis (fragmenty)
Henryk Sienkiewicz (1880 r.)
Wybór utworów. Latarnia morska w Aspinwall na wybrzeżu Panamy. Otwarty ocean i skalisty brzeg, na którym stoi latarnia. Rzym za panowania Nerona, z Pałacem Złotym i Suburą. Dom Aulusa Plaucjusza i Pomponii Grecyny na wzgórzu transtyberyjskim. Cyrk Nerona i ogrody watykańskie w czasie pożaru Rzymu. Drogi prowadzące z Rzymu na południe Itallii. Latarnik opowiada o Skawińskim, dawnym żołnierzu i wędrowcu, który przez dwadzieścia lat nie przebywał dłużej w jednym miejscu niż pięć tygodni. Skawiński obejmuje posadę latarnika w Aspinwall i po latach tułaczki odnajduje w niej spokój oraz poczucie ostatecznego domu. Latarnia zostaje uznana za wzorowo prowadzoną, a Skawiński czuje się w samotności szczęśliwy, bo przeszkadzały mu tylko ludzie. Skawiński wysyła swoje oszczędności do agenta po książki i dostaje paczkę, w której znajdzie wydanie Pana Tadeusza Mickiewicza.
Oskar i pani Róża
Eric-Emmanuel Schmitt (2002 r.)
Wybór utworów. Szpital dziecięcy, gdzie przebywa Oskar ze swoją chorobą; sala szpitalna z widokiem na przestrzeń oddziału onkologii dziecięcej; korytarze i gabinety szpitala, miejsce wizyt lekarskich i rozmów; wakacyjny wyjazd Oskara i pani Róży z rodziną, w tym nocleg w motelu. Oskar to dziesięcioletni chłopiec chory na białaczkę, który przebywa na oddziale dziecięcym i słyszy rozmowy dorosłych o swojej śmierci. Pani Róża jest wolontariuszką w różowym ubraniu, która podchodzi do Oskara i proponuje mu grę w pisanie listów do Boga. Zasada gry polega na tym, że każdy list odpowiada jednemu z trzynastu dni, które Oskar traktuje jak dekady przeżytego życia. Oskar opowiada pani Róży o rozmowie z chmurą, która wyjaśnia mu sens bólu i cierpienia; rozmowa z chmurą bywa odczytywana jako wizją wewnętrzna. Rodzice Oskara nie umieją rozmawiać z synem o śmierci; ich milczenie boli chłopca bardziej niż sama choroba.
Stary człowiek i morze
Ernest Hemingway (1952 r.)
Wybór utworów. Kubańska wioska rybacka nad Zatoką Meksykańską, w rejonie Hawany. Gulf Stream, ciepły prąd morski pełen wielkich ryb. Otwarte morze poza zasięgiem wzroku lądu. Mała łódź rybacka z masztami i żaglem że zwiniętego brezentu. Kabina Santiago z obrazami Najświętszej Maryi Panny z Kuby i zdjęciem żony. Santiago to stary, słynący kiedyś z siły rybak z Kuby, który od 84 dni nie przyniósł do wioski żadnej ryby Po 40 dniach bez ryby rodzice przenieśli chłopca Manolina do innej, szczęśliwszej łodzi, ale chłopiec nadal troszczy się o starca W 85. dniu Santiago wypływa daleko poza zasięg pozostałych łodzi, na wody pełne wielkich ryb O godzinie południa wielki marlin bierze przynętę i zaczyna ciągnąć łódkę starca w głąb morza Santiago wytrzymuje ciągnięcie liny przez dwa dni i dwie noce, cierpiąc ból skaleczonej ręki i pleców Trzeciego dnia marlin wynurza się nad powierzchnią i Santiago harpunem zabija rybę przywiązaną do łodzi Marlin okazuje się większy od łodzi, więc starzec.
Te 4 lektury: 418 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania
Słownik terminów, motywy i pisarze gatunku: Nowele
Poznaj definicje teoretycznoliterackie, dominujące motywy oraz autorów reprezentujących ten gatunek w kanonie lektur.
Powiązane definicje w Słowniku Terminów
Pełny słownik →Główni twórcy w tym gatunku
Pozostałe gatunki w katalogu
Powiązane narzędzia egzaminacyjne i katalogi wiedzy
Połącz trening zadań egzaminacyjnych z powtórką lektur obowiązkowych, motywów toposowych, cech epok oraz pojęć teoretycznoliterackich.
9 pełnych arkuszy E8 i matury z czasem i punktacją
Teza, lektura obowiązkowa, 2 konteksty i błąd kardynalny
Porównanie dwóch tekstów w rygorze 60-90 wyrazów
Zaproszenie i ogłoszenie z checklistą 5 elementów CKE
Testy z polskiego, historii, matematyki, biologii i WOS
Plan nauki od września do maja z kamieniami milowymi
Szybki dostęp do katalogów lektur i kompendiów
Źródła zewnętrzne, biblioteka cyfrowa i materiały CKE
Zweryfikowane zasoby instytucji publicznych, bibliotek cyfrowych oraz informatorów egzaminacyjnych, które poszerzają kontekst lekturowy i historycznoliteracki.
Informator o egzaminie maturalnym w Formule 2023 i wykaz zagadnień CKE
Oficjalne wytyczne egzaminacyjne, kryteria punktowania zadań otwartych, wypracowań i arkusze pokazowe.
Zintegrowana Platforma Edukacyjna - lekcje, konteksty i ćwiczenia MEN
Państwowa baza materiałów edukacyjnych dla szkół podstawowych i ponadpodstawowych.
Katalog gatunków literackich w domenie publicznej - Wolne Lektury
Darmowe, kompletne wydania lektur szkolnych z przypisami i komentarzem filologicznym.
Słownik języka polskiego i Encyklopedia PWN - poetyka i teoria literatury
Naukowe definicje pojęć teoretycznoliterackich, normy językowe oraz biogramy twórców.