Motyw: Samotność i wyobcowanie

Na czym polega ten motyw

Samotność to stan bycia samemu, wyobcowanie to poczucie, że nie pasuje się do świata, w którym się żyje. Te dwie rzeczy często idą razem, ale nie zawsze: można być samotnym w tłumie i można żyć w pojedynkę, nie czując się obco. Literatura interesuje się przede wszystkim tym drugim, bo pokazuje konflikt między jednostką a zbiorowością, której reguł bohater nie przyjmuje. Powtarzalna konwencja to bohater oderwany od domu, od wspólnoty albo od własnego środowiska. Typowe sceny to nocna rozmowa z samym sobą, milczenie przy wspólnym stole, praca w pojedynkę, wyjazd i powrót, spotkanie, po którym nic nie zostaje. Symbolem bywa morze, pustkowie, okno, zamknięte drzwi, cień, cisza i droga bez celu. W lekturach szkolnych sprawdzaj, skąd bierze się samotność bohatera: z jego wyboru, z odrzucenia przez innych, z choroby, z wojny czy z jego własnego charakteru. To rozróżnienie zmienia całą interpretację, bo samotność z wyboru bywa siłą i warunkiem pracy, a samotność narzucona jest cierpieniem. Zwróć uwagę, czy bohater próbuje nawiązać kontakt, czy już się poddał. Uważaj na łatwe oceny. Samotność nie zawsze jest karą ani chorobą, którą trzeba wyleczyć - bywa ceną niezależności i warunkiem twórczości. Inne odczytanie widzi w niej skutek pychy i winy bohatera, który sam odsunął się od ludzi. Zanim postawisz tezę, ustal, kto w tekście jest odpowiedzialny za to odosobnienie: świat czy wybory postaci.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 4. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Oskar i pani Róża - Eric-Emmanuel Schmitt (2002 r.)

Choroba i pobyt w szpitalu pokazują samotność dziecka oraz ogromną wartość bliskości drugiego człowieka.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: śmierć i jej nazwanie oraz miłość i samotność.
• Gatunek: nowela epistolarna o chorobie i godności
• Tematy opracowania: choroba i godność dziecka oraz pisanie jako terapia.
• Czas i miejsce akcji: szpital dziecięcy, gdzie przebywa Oskar ze swoją chorobą; sala szpitalna z widokiem na przestrzeń oddziału onkologii dziecięcej; korytarze i gabinety szpitala, miejsce wizyt lekarskich i rozmów; wakacyjny wyjazd Oskara…
• Opracowanie: 9 postaci, 14 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Piaskowy Wilk - Åsa Lind (2002 r.)

Samotność dziecka zamienia się w rozmowę z wyobrażonym towarzyszem, co pokazuje jej wewnętrzną stronę.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Samotność i potrzeba bycia wysłuchanym, Emocje i umiejętność ich nazywania oraz Odwaga i prawo do próbowania.
• Gatunek: literatura dziecięca, zbiór piętnastu krótkich niezależnych opowiadań o zabarwieniu filozoficznym
• Tematy opracowania: Pytanie ważniejsze od odpowiedzi oraz Samotność i potrzeba bycia wysłuchanym.
• Czas i miejsce akcji: mały dom nad morzem, w którym Karusia mieszka z mamą i tatą; hamak między dwiema brzozami przed domem; plaża nad morzem, miejsce codziennych spotkań z Piaskowym Wilkiem; podwórko i ogród przy domu; jałowce na wydmie…
• Opracowanie: 10 postaci, 15 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Podróże z Herodotem (fragmenty) - Ryszard Kapuściński (2004 r.)

Podróżnik w obcym świecie pozostaje obserwatorem z zewnątrz, a obcość bywa ceną ciekawości.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Obcość i szok kulturowy, Pycha i jej kara oraz Samotność w drodze.
• Gatunek: reportaż literacki, opowieść podróżnicza z elementami eseju
• Tematy opracowania: Ciekawość świata jako zawód i powołanie oraz Dialog ponad epokami.
• Czas i miejsce akcji: Polska lat pięćdziesiątych XX wieku - redakcja i punkt wyjścia pierwszej podróży; Indie połowy lat pięćdziesiątych - pierwsza zagraniczna wyprawa młodego reportera; Chiny epoki rewolucji kulturalnej - kolejna stacja…
• Opracowanie: 13 postaci, 16 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Stary człowiek i morze - Ernest Hemingway (1952 r.)

Bohater działa w pojedynkę, więc samotność jest ceną wybranego zawodu i próbą charakteru.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: samotność człowieka oraz symbolika religijna i mit.
• Gatunek: nowela (opowiadanie), proza alegoryczna o morzu
• Tematy opracowania: godność człowieka wobec klęski oraz wytrwałość i heroizm codzienny.
• Czas i miejsce akcji: kubańska wioska rybacka nad Zatoką Meksykańską, w rejonie Hawany; Gulf Stream, ciepły prąd morski pełen wielkich ryb; otwarte morze poza zasięgiem wzroku lądu; mała łódź rybacka z masztami i żaglem ze zwiniętego…
• Opracowanie: 9 postaci, 12 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: jedna lektura.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): 2 lektury.
• liceum, zakres podstawowy (matura): jedna lektura.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Oskar i pani Róża” (Nowela) i „Piaskowy Wilk” (Opowiadanie) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Baza nie wskazuje lektur wspólnych z motywami pokrewnymi („Inność, obcość i tolerancja”, „Cierpienie i ofiara”, „Przyjaźń i lojalność” i „Nadzieja i wytrwałość”) - łączy je pokrewieństwo znaczeń, nie ten sam tekst.
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Podróże z Herodotem (fragmenty)” (13 postaci i 16 zdarzeń w opracowaniu) oraz „Piaskowy Wilk” (10 postaci, 15 zdarzeń).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 4, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 1 epoki. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Samotność i wyobcowanie” reprezentują w tej epoce: Oskar i pani Róża, Piaskowy Wilk, Podróże z Herodotem (fragmenty) i Stary człowiek i morze.

Motywy pokrewne

Inność, obcość i tolerancja

Ten, kto wygląda i żyje inaczej — od odrzucenia do akceptacji.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Cierpienie i ofiara

Ból, poniżenie i ofiara ponoszona za innych.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Przyjaźń i lojalność

Wierność wobec drugiego człowieka i cena, jaką za nią płacimy.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Nadzieja i wytrwałość

Trwanie mimo klęski i wiara, że jutro będzie lepsze.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Sprawdź też, czy narracja staje po stronie samotnego, czy go ocenia.

• Kwestia sporna w „Oskar i pani Róża”: Czy Oskar umiera, czy odchodzi na trzynastym dniu? Dosłowna lektura: Oskar umiera w szpitalu w trzynastym dniu.…
• Kwestia sporna w „Piaskowy Wilk”: Czy Piaskowy Wilk istnieje naprawdę, czy jest wytworem wyobraźni Karusi? W świecie utworu Wilk jest realny: ma dwa domy między jałowcami i w jaskini, jeździ na rowerze, śni o miodzie i malinach, zna Kometusa i aniołka, a na kamieniu Brity…
• Kwestia sporna w „Podróże z Herodotem (fragmenty)”: Czy Podróże z Herodotem to reportaż czy esej literacki? utrzymana w formie reportażu opowieść o podróżach i spotkaniach autora; utwór przekracza reportaż, opierając się na eseistycznych rozważaniach o Herodocie i historii; Czy Herodot…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 4 lektury z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 1 pytanie z 1 pytanie, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Piaskowy Wilk

   Skąd wyłoniło się mówiące zwierzę, które przedstawiło się Karusi jako Piaskowy Wilk?

   1. A. Z dołu wykopanego w piasku na plaży
   2. B. Z szafy w pokoju Karusi
   3. C. Z wody morskiej
   4. D. Z dziury w płocie

   Poprawna odpowiedź: Z dołu wykopanego w piasku na plaży

   Rozczarowana odmową Karusia poszła sama na plażę i wykopała głęboki dół; z niego wyłoniło się mówiące zwierzę o futrze w kolorze piasku.

   Podpowiedź: Karuśka kopała dół, który miał być pułapką na tatę.

Wszystkie lektury z motywem Samotność i wyobcowanie

Te 4 lektury: 399 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania