Motyw: Wina, kara i sumienie

Na czym polega ten motyw

Motyw winy i kary dotyczy odpowiedzialności za czyn oraz ceny, jaką trzeba za niego zapłacić. Wina bywa prawna, moralna albo wyłącznie wewnętrzna, a kara może przyjść ze strony instytucji, wspólnoty, sumienia albo losu. Typowe sceny to zbrodnia, śledztwo, sąd, wyznanie, spowiedź, sen o karze i chwila, w której bohater sam siebie osądza. Powtarzają się symbole krwi, noża, cienia, dłoni, lustra i snu, a także scenerie zamknięte: sala sądowa, cela, pokój, z którego nie ma wyjścia. Motyw czyta się na kilku płaszczyznach: kto ma prawo osądzać, czy wina jest zawsze wynikiem wolnego wyboru, czy istnieje wina zbiorowa i czy przebaczenie jest możliwe. W lekturach szkolnych kluczowe jest rozdzielenie kary zewnętrznej od wewnętrznej, bo bohater może być ukarany przez sumienie jeszcze przed wyrokiem albo nie czuć winy mimo wyroku. Najczęstszy spór interpretacyjny dotyczy proporcji między tym, co w czynie bohatera społeczne i historyczne, a tym, co jednostkowe.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Antygona - Sofokles (441 r. p.n.e.)

Motyw rozgrywa się jako konflikt między prawem stanowionym a powinnością wobec zmarłych, a kara dotyka obie strony sporu.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Konflikt tragiczny, Bohater tragiczny i wina tragiczna oraz Katharsis.
• Gatunek: tragedia antyczna (tragedia attycka)
• Tematy opracowania: Prawo boskie vs prawo ludzkie oraz Hybris i tragedia władzy.
• Czas i miejsce akcji: Tebu - miasto po bratobójczej walce Eteoklesa i Polinika; Plac przed pałacem królewskim w Tebach - jedyne miejsce akcji, zgodnie z zasadą jedności miejsca; Grób Polinika poza murami miasta; Loch (grota skalna)…
• Opracowanie: 12 postaci, 15 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Balladyna - Juliusz Słowacki (1839 r.)

Motyw realizuje się w fabule o zbrodni i kolejnych zbrodniach, które prowadzą do wymierzenia sprawiedliwości.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Zbrodnia i nieuchronna kara, Sprawiedliwość boska i instancja nadludzka, Wina, sumienie i znamię zbrodni oraz Balladyna wobec wzorca Lady Makbet.
• Gatunek: dramat romantyczny (określany też jako tragedia) w pięciu aktach z epilogiem, pisany wierszem, z rozbudowanymi didaskaliami; utwór łączy…
• Tematy opracowania: Zbrodnia i nieuchronna kara oraz Żądza władzy i awans społeczny.
• Czas i miejsce akcji: kraina nad jeziorem Gopło: brzeg jeziora, las, uboga chata Wdowy, chata Pustelnika; Gniezno oraz zamek Kirkora — siedziba władzy, sala uczty, sala sądowa, mury obronne; czasy legendarne, baśniowe — początki państwa…
• Opracowanie: 15 postaci, 22 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Makbet - William Szekspir (1606 r.)

Motyw winy i kary jest osią tragedii, w której bohater po zbrodni traci równowagę, a kolejne wybory prowadzą do katastrofy.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Ambicja i jej cena, Wina i sumienie, Krew jako znak nieusuwalnej winy oraz Sen i bezsenność.
• Gatunek: tragedia szekspirowska (tragedia renesansowa, dramat elżbietański) z elementami moralitetu, tragedii krwi i psychologicznego studium…
• Tematy opracowania: Ambicja i jej cena oraz Wina i sumienie.
• Czas i miejsce akcji: Szkocja, XI wiek, czasy legendarnego króla Makbeta panującego w latach 1040-1057; wrzosowisko i okolice Forres, gdzie Makbet i Banko spotykają trzy wiedźmy; obóz wojskowy i pałac królewski w Forres, miejsce relacji…
• Opracowanie: 20 postaci, 24 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Proces (fragmenty) - Franz Kafka (1925 r.)

Motyw zostaje odwrócony: bohater jest oskarżony, choć nie zna zarzutu, więc wina staje się kategorią nie do ustalenia.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Wina i niewinność bez zarzutu.
• Gatunek: powieść (literatura groteskowa i egzystencjalna, proza absurdalna)
• Tematy opracowania: Absurd i bezsens instytucji oraz Wina i niewinność bez zarzutu.
• Czas i miejsce akcji: Bezimienne miasto zwane stolicą, w czasach współczesnych Kafce, prawdopodobnie Praga; Mieszkanie Józefa K.…
• Opracowanie: 12 postaci, 12 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Zbrodnia i kara - Fiodor Dostojewski (1866 r.)

Motyw organizuje całą konstrukcję utworu: zbrodnia pociąga za sobą wewnętrzne rozdarcie bohatera, niezależnie od kary zewnętrznej.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Sumienie i kara wewnętrzna, Zbrodnia bez korzyści, Nędza i wykluczenie społeczne oraz Religia i zmartwychwstanie duchowe.
• Gatunek: powieść psychologiczna i filozoficzna
• Tematy opracowania: Teoria ludzi wybitnych oraz Sumienie i kara wewnętrzna.
• Czas i miejsce akcji: Sankt Petersburg w latach sześćdziesiątych XIX wieku, biedne dzielnice i domy czynszowe; mała komnata Raskolnikowa w domu czynszowym, opisywana jak szafa lub grobowiec; mieszkanie starej lichwiarki Alony Iwanowny w tym…
• Opracowanie: 12 postaci, 22 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Motyw w pozostałych lekturach z bazy (16)

Motyw występuje jeszcze w 16 lekturach; pokazujemy 6 z nich, a pełna lista jest w siatce na końcu strony.

Podróże z Herodotem (fragmenty) - Ryszard Kapuściński

• Wątki motywu w tej lekturze: Pycha i jej kara.
• Tematy opracowania: Ciekawość świata jako zawód i powołanie oraz Dialog ponad epokami.
• Opracowanie: 13 postaci, 16 zdarzeń, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Reduta Ordona, Świtezianka, Pan Tadeusz (księgi I, II, IV, X, XI, XII) - Adam Mickiewicz

• Wątki motywu w tej lekturze: przysięga i wiarołomstwo oraz pokuta i przemiana bohatera.
• Tematy opracowania: heroizm narodowy oraz świat nadprzyrodzony ballady.
• Opracowanie: 14 postaci, 12 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Sposób na Alcybiadesa - Edmund Niziurski

• Wątki motywu w tej lekturze: sumienie i odpowiedzialność.
• Tematy opracowania: sposoby i ich skuteczność oraz szkoła jako gra strategii.
• Opracowanie: 11 postaci, 12 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Biblia (fragmenty Rodzaju, Hioba, Koheleta, Psalmów, Apokalipsy) - Biblia

• Wątki motywu w tej lekturze: Wina i kara oraz Cierpienie sprawiedliwego.
• Tematy opracowania: Stworzenie i porządek świata oraz Grzech pierworodny i upadek.
• Opracowanie: 13 postaci, 14 zdarzeń, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Boska Komedia (fragmenty) - Dante Alighieri

• Wątki motywu w tej lekturze: Kontrapasso — kara jako obraz grzechu.
• Tematy opracowania: Alegoria drogi duszy oraz Symbolika liczby trzy.
• Opracowanie: 14 postaci, 16 zdarzeń, etap liceum, zakres rozszerzony (matura).

Dziady część II - Adam Mickiewicz

• Wątki motywu w tej lekturze: Wina i kara w ludowej sprawiedliwości, Miłość i empatia jako obowiązek wobec bliźniego oraz Natura jako nośnik moralności.
• Tematy opracowania: Wina i kara w ludowej sprawiedliwości oraz Stopniowanie win — trzy rodzaje duchów.
• Opracowanie: 10 postaci, 20 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 4–6 szkoły podstawowej: 4 lektury.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): 6 lektur.
• liceum, zakres podstawowy (matura): 8 lektur.
• liceum, zakres rozszerzony (matura): 3 lektury.
• Największy kontrast epok dają „Antygona” (Starożytność (antyk)) i „Sposób na Alcybiadesa” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Akademia Pana Kleksa” (Powieść) i „Antygona” (Dramat) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Sprawiedliwość i prawo” (Proces (fragmenty) i Zbrodnia i kara), „Dobro i zło” (Boska Komedia (fragmenty) i Przygody Tomka Sawyera) i „Zdrada i zbrodnia” (Balladyna i Makbet).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Makbet” (20 postaci i 24 zdarzenia w opracowaniu) oraz „Inny świat (fragmenty)” (18 postaci, 21 zdarzeń).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 21, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 7 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Romantyzm (1822–1863 (w Polsce))

Epoka uczucia, wyobraźni i buntu przeciw racjonalnemu porządkowi. Romantyk jest indywidualistą, często wyobcowanym, gotowym poświęcić życie dla wolności albo dla miłości. Literatura romantyczna lubi cudowność, ludowość, sen i widzenie, a obok tego - mesjanizm i wiarę w odrodzenie narodu przez ofiarę. To epoka, w której literatura bierze na siebie zadania patriotyczne: pisarze emigracyjni stają się sumieniem narodu. W lekturach szkolnych romantyzm pojawia się w balladach, dramatach romantycznych, epopei narodowej i poezji powstańczej.

Motyw „Wina, kara i sumienie” reprezentują w tej epoce: Balladyna, Baśnie polskie i europejskie (wybór), Dziady część II, Pan Tadeusz (wybrane fragmenty), Reduta Ordona, Świtezianka, Pan Tadeusz (księgi I, II, IV, X, XI, XII), Romantyczność i inne ballady i Trzej muszkieterowie.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Wina, kara i sumienie” reprezentują w tej epoce: Akademia Pana Kleksa, Inny świat (fragmenty), Podróże z Herodotem (fragmenty) i Sposób na Alcybiadesa.

Starożytność (antyk) (do 476 r. (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego))

Motyw „Wina, kara i sumienie” reprezentują w tej epoce: Antygona, Biblia (fragmenty Rodzaju, Hioba, Koheleta, Psalmów, Apokalipsy) i Odyseja (fragmenty).

Średniowiecze (V–XV w.)

Motyw „Wina, kara i sumienie” reprezentują w tej epoce: Boska Komedia (fragmenty) i Podania i legendy polskie (wybór).

Pozytywizm (1864–1890)

Motyw „Wina, kara i sumienie” reprezentują w tej epoce: Przygody Tomka Sawyera i Zbrodnia i kara.

Motyw pojawia się też w lekturach z epok: Dwudziestolecie międzywojenne i Renesans (odrodzenie) - ich lektury są w siatce na końcu strony.

Motywy pokrewne

Sprawiedliwość i prawo

Prawo ludzkie wobec prawa moralnego — wyrok, proces, bezprawie.

Lektury wspólne z motywem „Wina, kara i sumienie”: Proces (fragmenty) i Zbrodnia i kara (2).

Dobro i zło

Walka dobra ze złem i pytanie, gdzie w człowieku przebiega granica.

Lektury wspólne z motywem „Wina, kara i sumienie”: Boska Komedia (fragmenty) i Przygody Tomka Sawyera (2).

Zdrada i zbrodnia

Złamanie wierności i czyny, których nie da się cofnąć.

Lektury wspólne z motywem „Wina, kara i sumienie”: Balladyna i Makbet (2).

Cierpienie i ofiara

Ból, poniżenie i ofiara ponoszona za innych.

Lektury wspólne z motywem „Wina, kara i sumienie”: Dziady część II, Inny świat (fragmenty) i Zbrodnia i kara (3).

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Uwaga na mylenie prawa stanowionego z prawem moralnym oraz na ocenianie postaci wyłącznie po jednym czynie.

• Kwestia sporna w „Antygona”: Kto jest właściwym bohaterem tragicznym dramatu - Antygona czy Kreon? Antygona jest bohaterką tragiczną: jej cnota i oddanie rodzinie prowadzą ją do śmierci, a umiera w słusznej sprawie; Kreon jest bohaterem tragicznym: uosabia hybris…
• Kwestia sporna w „Balladyna”: Czy Balladyna była zła od początku, czy stała się zbrodniarką dopiero pod wpływem pierwszej zbrodni i ingerencji Goplany? Balladyna jest od początku samolubna i zła, a pierwszy mord tylko wyzwala to, co w niej tkwiło.…
• Kwestia sporna w „Makbet”: Czy Makbet działa z wolnej woli, czy jest narzędziem losu i wypełnia przepowiedź? Makbet jest w pełni odpowiedzialny: wiedźmy tylko wypowiadają przepowiedź, nie wydają rozkazu, a bohater sam podejmuje decyzję, sam wykonuje zbrodnię i sam…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 21 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 38 pytań, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Antyk - Antygona Sofoklesa

   Na czym polega istota konfliktu tragicznego w 'Antygonie' Sofoklesa?

   1. A. Starciu dwóch równorzędnych racji moralnych: prawa boskiego (Antygona) i prawa państwowego (Kreon)
   2. B. Konflikcie pokoleniowym między rodzicami a dziećmi w rodzie Labdakidów
   3. C. Sporze majątkowym o koronę Teb po śmierci Edypa
   4. D. Buncie mieszkańców Teb przeciw tyranii Hajmona

   Poprawna odpowiedź: Starciu dwóch równorzędnych racji moralnych: prawa boskiego (Antygona) i prawa państwowego (Kreon)

   Konflikt tragiczny polega na istnieniu dwóch przeciwstawnych, nie dających się pogodzić racji moralnych, gdzie każdy wybór bohatera prowadzi do nieuchronnej katastrofy.

   Podpowiedź: Obie strony mają rację - i dlatego nie ma dobrego wyjścia.

2. Pozytywizm / Realizm - Zbrodnia i kara

   Kto w powieści 'Zbrodnia i kara' Fiodora Dostojewskiego czyta Rodionowi Raskolnikowowi ewangeliczną opowieść o wskrzeszeniu Łazarza?

   1. A. Sonia Marmieładowa
   2. B. Awdotia (Dunia) Raskolnikowa
   3. C. Porfiry Pietrowicz
   4. D. Dymitr Razumichin

   Poprawna odpowiedź: Sonia Marmieładowa

   Sonia czyta Rodionowi fragment Ewangelii wg św. Jana o Łazarzu, co symbolizuje nadzieję na moralne zmartwychwstanie zbrodniarza przez wiarę i pokutę.

   Podpowiedź: To ta bohaterka, która czyta Raskolnikowowi Ewangelię i dzieli z nim los skazańca.

Wszystkie lektury z motywem Wina, kara i sumienie

Te 21 lektur: 2681 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania