Powieść

Definicja w praktyce

Powieść to najbardziej pojemny gatunek epiki. Jest obszernym utworem prozą, w którym narrator opowiada o losach bohaterów na tle życia społecznego, obyczajowego lub historycznego. Powieść łączy wiele wątków, postaci i epizodów w jedną całość.

Cechy powieści to rozbudowana fabuła, wiele płaszczyzn czasu i przestrzeni, obecność narratora oraz bohaterowie charakteryzowani wielostronnie. Postacie zmieniają się w trakcie akcji, a czytelnik widzi przyczyny i skutki ich decyzji. Powieść pozwala autorowi pokazać szeroką panoramę świata.

Wyróżnia się wiele odmian powieści: obyczajową, historyczną, przygodową, psychologiczną, realistyczną, fantastyczną czy kryminalną. Ze względu na formę mówi się o powieści w pierwszej osobie, pamiętnikarskiej albo epistolarnej, czyli pisanej listami.

W szkole analizujesz powieść, opisując narratora, bohaterów, wątki główne i poboczne, czas oraz miejsce akcji, a także problematykę. Ważne jest też, jak zakończenie wynika z wcześniejszych zdarzeń i jaki obraz człowieka tworzy utwór.

Lista cech rozpoznawczych niżej rozbija tę definicję na pojedyncze sygnały, których szukasz w tekście. Czytaj je razem z definicją, a nie zamiast niej: definicja mówi, co to jest, lista mówi, czego konkretnie szukać.

Jak rozpoznać ten termin w tekście

Cechy rozpoznawcze to lista kontrolna. W tekście rzadko widzisz wszystkie naraz: na początku wystarcza jedna, żeby wiedzieć, z czym masz do czynienia, a pozostałe pozwalają nazwać zjawisko precyzyjnie. Sprawdzaj je w podanej kolejności - od najbardziej widocznej do najbardziej szczegółowej.

• obszerny utwór prozą o rozbudowanej fabule
• wiele wątków i wielostronnie pokazani bohaterowie
• rozległy obraz życia społecznego, obyczajowego lub historycznego
• rozmaite odmiany, np. obyczajowa, historyczna, psychologiczna

Przykłady w lekturach szkolnych

Ten termin ilustruje 3 lektury z bazy serwisu: Lalka, Zbrodnia i kara i Ferdydurke (fragmenty). Przy każdej podajemy formę i poziom opracowania, liczby z opracowania, motywy, tematy, czas i miejsce akcji oraz fakty źródłowe, w których wraca słownictwo tego hasła.

Lalka - Bolesław Prus

Forma z bazy: powieść realistyczna (społeczno-obyczajowa), powieść dojrzałego realizmu z elementami polifonii

Rodzaj i zakres

Powieść, całość

Poziom opracowania

liceum, zakres podstawowy

Rok wydania

1890 r.

Epoka

Pozytywizm

Status w kanonie

lektura obowiązkowa

Postacie w opracowaniu

20

Zdarzenia w planie wydarzeń

22

Pytania quizowe w opracowaniu

15

Fakty źródłowe w bazie

180

• Motywy oznaczone w bazie: Czas, los i przeznaczenie, Pieniądz, bieda i różnice klasowe, Miasto, wieś i przestrzeń i Miłość.
• Tematy w opracowaniu: Panorama społeczeństwa polskiego pod zaborami, Praca, handel i pieniądz, Romantyczna miłość i jej rozczarowanie, Ideały pozytywistyczne i ich klęska, Trzy pokolenia idealistów, Arystokracja jako klasa schyłkowa, Antysemityzm i relacje polsko-żydowskie, Warszawa i Paryż — dwa światy, Motyw theatrum mundi i marionetki i Samotność i wyobcowanie.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa — Krakowskie Przedmieście (sklep Wokulskiego), Powiśle, Nalewki, Łazienki, kościół Kapucynów, Pałac Paca (siedziba Sądu Okręgowego); Zasławek — majątek prezesowej Zasławskiej oraz ruiny zamku w Zasławiu; Skierniewice — okolice, w…

Z bazy faktów: Ideały pozytywistyczne i ich klęska: Powieść wystawia na próbę pracę u podstaw, pracę organiczną, scjentyzm i emancypację kobiet: bohaterowie, którzy próbują je realizować, spotykają się z obojętnością otoczenia, a ich wysiłek nie zmienia społeczeństwa.

Z bazy faktów: Warszawa i Paryż — dwa światy: Zestawienie Warszawy z Paryżem pozwala skontrastować rodzime zacofanie, prowincjonalizm i obojętność z europejskim tempem postępu, kapitału i nauki; Paryż przynosi bohaterowi nadzieję naukową, ale również rozczarowanie…

Zbrodnia i kara - Fiodor Dostojewski

Forma z bazy: powieść psychologiczna i filozoficzna

Rodzaj i zakres

Powieść, całość

Poziom opracowania

liceum, zakres podstawowy

Rok wydania

1866 r.

Epoka

Pozytywizm

Status w kanonie

lektura obowiązkowa

Postacie w opracowaniu

12

Zdarzenia w planie wydarzeń

22

Pytania quizowe w opracowaniu

15

Fakty źródłowe w bazie

144

• Motywy oznaczone w bazie: Wina, kara i sumienie, Sprawiedliwość i prawo, Cierpienie i ofiara i Wiara, sacrum i religia.
• Tematy w opracowaniu: Teoria ludzi wybitnych, Sumienie i kara wewnętrzna, Zbrodnia bez korzyści, Nędza i wykluczenie społeczne, Religia i zmartwychwstanie duchowe, Nihilizm i racjonalizm, Miasto i atmosfera, Ofiara i miłość i Sobowtór.
• Czas i miejsce akcji: Sankt Petersburg w latach sześćdziesiątych XIX wieku, biedne dzielnice i domy czynszowe; mała komnata Raskolnikowa w domu czynszowym, opisywana jak szafa lub grobowiec; mieszkanie starej lichwiarki Alony Iwanowny w tym samym domu; karczmy…

Z bazy faktów: Nędza i wykluczenie społeczne: Powieść pokazuje skrajne ubóstwo Petersburga, które popycha ludzi do prostytucji, alkoholizmu i zbrodni; losy rodziny Marmieładowych i samego bohatera ilustrują mechanizm wykluczenia.

Z bazy faktów: Lizawieta, cicha i pokorna siostra lichwiarki, była znajomą Sonii, co splata wątek ofiar z wątkiem bohaterów pozytywnych.

Ferdydurke (fragmenty) - Witold Gombrowicz

Forma z bazy: powieść awangardowa i eksperymentalna; groteska; powieść autotematyczna; przewrotna powieść inicjacyjna, czyli anty-Bildungsroman; elementy powieści filozoficznej, psychologicznej, satyry i pamfletu

Rodzaj i zakres

Powieść, fragmenty

Poziom opracowania

liceum, zakres podstawowy

Rok wydania

1937 r.

Epoka

Dwudziestolecie międzywojenne

Status w kanonie

lektura obowiązkowa

Postacie w opracowaniu

18

Zdarzenia w planie wydarzeń

20

Pytania quizowe w opracowaniu

15

Fakty źródłowe w bazie

191

• Motywy oznaczone w bazie: Szkoła, nauka i wychowanie, Dzieciństwo i dojrzewanie, Humor, groteska i absurd i Język, mowa i porozumienie.
• Tematy w opracowaniu: Forma jako zniewolenie i jej nieuchronność, Niedojrzałość, młodość i wieczne dziecko jako wartość, Przewrotna powieść inicjacyjna i parodia Bildungsromanu, Satyra na szkołę i martwą edukację humanistyczną, Satyra na nowoczesne mieszczaństwo i modną obyczajowość, Satyra na ziemiaństwo, dwór i feudalny rytuał, Groteska, absurd i śmiech jako broń, Język jako narzędzie zniewolenia i wyzwolenia, Gęba jako maska społeczna i upupienie jako tyrania formy, Niższość, wyższość i człowiek stwarzany od zewnątrz i Autotematyzm i gra z czytelnikiem.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa lat trzydziestych XX wieku: mieszkanie Józia, gimnazjum dyrektora Piórkowskiego, pensja i nowoczesny dom Młodziaków w willowej dzielnicy; Bolimowo pod Warszawą: dwór wujostwa Hurleckich, jego wnętrza, kredens, ogród i okolice…

Z bazy faktów: Autotematyzm i gra z czytelnikiem: Powieść powstaje na oczach czytelnika, narratorem jest jej własny bohater, a przedmowy do wstawek komentują sam proces tworzenia i wystawiają odbiorcę na próbę.

Z bazy faktów: Powieść zamyka inwokacją narratora do przyszłych czytelników, określonych jako obce gęby, które mają mu przyprawić nową twarz, oraz krótka ironiczna rymowanka podpisana inicjałem autora.

Liczby powyżej to stan opracowań w bazie serwisu; zmieniają się razem z nią.

Na egzaminie

Na maturze na poziomie podstawowym wypracowanie to trzecia część arkusza i 35 z 60 punktów; wymaga dwóch utworów literackich, w tym lektury obowiązkowej, oraz dwóch kontekstów, a błąd kardynalny w lekturze obowiązkowej przekreśla całe wypracowanie.

Kryterium „Kompetencje literackie i kulturowe" jest tam wycenione na 0–16 punktów.

Termin opisuje formę, a nie treść, więc w wypowiedzi pisemnej działa inaczej niż fabuła: nazywa to, co robi autor tekstu. Warto pokazać go na konkretnym fragmencie - najpierw wskazać cechę z listy wyżej, a dopiero potem użyć nazwy.

Liczby o arkuszach pochodzą wyłącznie z informatorów CKE obowiązujących w sesji 2027, zweryfikowanych w dokumentacji produktu („WERYFIKACJA-zrodla-egzaminacyjne"); nie są przepisane z podręcznika ani z opracowań komercyjnych.

Terminy, które łatwo pomylić

W słowniku hasło „Powieść" stoi obok haseł „Epika", „Narrator" i „Opowiadanie". Poniżej definicja każdego sąsiada i - jeśli baza ją podaje - zdanie, które tę różnicę rozstrzyga.

Epika

Rodzaj literacki, w którym narrator opowiada o bohaterach, miejscach i zdarzeniach świata przedstawionego.

Hasło „Epika" mówi o tym wprost: „Typowe gatunki epiki to epopeja, powieść, nowela i opowiadanie, a także baśń, legenda, pamiętnik i reportaż."

Narrator

Ten, kto w utworze epickim opowiada zdarzenia; nie jest tożsamy z autorem i decyduje o tym, co wie czytelnik.

Hasło „Narrator" mówi o tym wprost: „Powieść może mieć kilku narratorów, których relacje wzajemnie się uzupełniają albo sobie przeczą."

Opowiadanie

Krótki utwór epicki o prostej fabule, przedstawiający jedno zdarzenie lub niewielki ciąg zdarzeń.

Baza słownika nie ma dla tej pary osobnego zdania rozróżniającego - różnicę wyznacza definicja sąsiada powyżej.

Opracowania lektur z przykładami

Te same lektury w wersji do kliknięcia - każde opracowanie ma streszczenie, bohaterów, plan wydarzeń, motywy i quiz.

Te 3 lektury: 515 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania

Skąd pochodzą informacje na tej stronie

• Definicja, cechy i wskazówka egzaminacyjna: baza słownika terminów literackich serwisu (34 hasła).
• Opisy lektur, motywy, tematy i czas akcji: opracowania z katalogu serwisu (110 pozycji).
• Fakty źródłowe: baza faktów opracowań; na tej stronie pokazujemy 6 dopasowanych zdań z 3 lektur.
• Liczby o arkuszach egzaminacyjnych: informatory CKE obowiązujące w sesji 2027, opisane w dokumentacji produktu.