Opowiadanie

Definicja w praktyce

Opowiadanie to krótki utwór epicki, w którym narrator przedstawia jedno zdarzenie lub niewielki ciąg zdarzeń. Ma prostą, najczęściej jednowątkową fabułę i niewielu bohaterów. Od noweli odróżnia je luźniejsza kompozycja i mniejszy nacisk na zaskakującą puentę.

Opowiadanie może być pisane prozą lub wierszem, w pierwszej albo trzeciej osobie. Narrator bywa świadkiem zdarzeń albo sam bierze w nich udział. Autor może opisywać uczucia i przemyślenia bohaterów, a także komentować ich postępowanie.

Typowe cechy opowiadania to zwięzłość, jedna wyraźna sytuacja, dynamiczna narracja i skupienie na przeżyciach postaci. Wyróżnia się opowiadanie wspomnieniowe, obyczajowe, wojenne czy fantastyczne. Granica między nowelą a opowiadaniem bywa płynna i zależy od budowy tekstu.

W szkole analizujesz opowiadanie, opisując narratora, bohaterów, czas i miejsce zdarzeń oraz sens całej historii. Częściej jednak sam piszesz opowiadanie, w którym potrzebne są wstęp, rozwinięcie i zakończenie.

Lista cech rozpoznawczych niżej rozbija tę definicję na pojedyncze sygnały, których szukasz w tekście. Czytaj je razem z definicją, a nie zamiast niej: definicja mówi, co to jest, lista mówi, czego konkretnie szukać.

Jak rozpoznać ten termin w tekście

Cechy rozpoznawcze to lista kontrolna. W tekście rzadko widzisz wszystkie naraz: na początku wystarcza jedna, żeby wiedzieć, z czym masz do czynienia, a pozostałe pozwalają nazwać zjawisko precyzyjnie. Sprawdzaj je w podanej kolejności - od najbardziej widocznej do najbardziej szczegółowej.

• krótki utwór o prostej, najczęściej jednowątkowej fabule
• narrator świadek zdarzeń albo ich uczestnik
• jedna wyraźna sytuacja i dynamiczna narracja
• luźniejsza kompozycja niż w noweli

Przykłady w lekturach szkolnych

Ten termin ilustruje 3 lektury z bazy serwisu: Kamienie na szaniec, Sklepy cynamonowe (wybrane opowiadania) i Opowieść wigilijna. Przy każdej podajemy formę i poziom opracowania, liczby z opracowania, motywy, tematy, czas i miejsce akcji oraz fakty źródłowe, w których wraca słownictwo tego hasła.

Kamienie na szaniec - Aleksander Kamiński

Forma z bazy: literatura faktu / reportaż literacko-dokumentalny o konspiracji harcerskiej w okupowanej Warszawie, oparty na relacji uczestnika wydarzeń

Rodzaj i zakres

Utwór, całość

Poziom opracowania

klasy 7–8 szkoły podstawowej

Rok wydania

1943 r.

Epoka

Współczesność

Status w kanonie

lektura obowiązkowa

Postacie w opracowaniu

15

Zdarzenia w planie wydarzeń

17

Pytania quizowe w opracowaniu

15

Fakty źródłowe w bazie

153

• Motywy oznaczone w bazie: Przyjaźń i lojalność, Szkoła, nauka i wychowanie, Praca, obowiązek i odpowiedzialność i Wiara, sacrum i religia.
• Tematy w opracowaniu: Braterstwo i przyjaźń, Służba Bogu i Ojczyźnie, Harcerstwo jako szkoła charakteru, Mały sabotaż jako walka o morale, Cena akcji zbrojnych, Ofiara i śmierć pokolenia, Dojrzewanie w konspiracji, Świadectwo i pamięć i Okupacyjna codzienność Warszawy.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa pod okupacją niemiecką (Generalne Gubernatorstwo): Śródmieście, Mokotów, Żoliborz, Wola, Praga, Powiśle; Państwowe Gimnazjum i Liceum im.

Z bazy faktów: Okupacyjna codzienność Warszawy: Tłem zdarzeń są łapanki, godzina policyjna, Pawiak i siedziba Gestapo na Szucha, czyli realia, które wyznaczają rytm życia bohaterów i ich rodzin.

Z bazy faktów: Państwowe Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego w Warszawie — szkoła głównych bohaterów

Sklepy cynamonowe (wybrane opowiadania) - Bruno Schulz

Forma z bazy: zbiór opowiadań; proza poetycka o rysach mitycznych i onirycznych

Rodzaj i zakres

Opowiadanie, fragmenty

Poziom opracowania

liceum, zakres rozszerzony

Rok wydania

1934 r.

Epoka

Dwudziestolecie międzywojenne

Status w kanonie

lektura obowiązkowa

Postacie w opracowaniu

8

Zdarzenia w planie wydarzeń

12

Pytania quizowe w opracowaniu

18

Fakty źródłowe w bazie

77

• Motywy oznaczone w bazie: Śmierć i przemijanie i Dom i rodzina.
• Tematy w opracowaniu: mitologizacja codzienności, oniryzm i labirynt, ojciec jako Demiurg, życie materii i animizacja, dzieciństwo jako źródło mitu, język jako materia świata, znikanie i śmierć ojca i parodia nowoczesności.
• Czas i miejsce akcji: prowincjonalne miasteczko galicyjskie wzorowane na Drohobyczu, z rynkiem, ulicami bocznymi i sklepami kupieckimi; dom kupca z tekstyliami na rynku, z sennym podwórzem, kuchnią Adeli i poczekalnią ojca; ostatnia księgarnia i osobliwe sklepy…

Z bazy faktów: W opowiadaniu Sklepy cynamonowe nocą Józef odprowadza ojca do ostatniej księgarni; narrator nadaje nazwę sklepom z ciemną boazerią, które otwierają się tylko o osobliwych porach i skrywają egzotyczne zapasy.

Z bazy faktów: Józef — narrator i bohater, młody chłopiec o dziecięcej wrażliwości, alter ego samego Schulza, świadek mitologizacji domu.

Opowieść wigilijna - Charles Dickens

Forma z bazy: opowiadanie z elementami nadprzyrodzonymi, proza obyczajowa z krytyką społeczną

Rodzaj i zakres

Opowiadanie, całość

Poziom opracowania

klasy 7–8 szkoły podstawowej

Rok wydania

1843 r.

Epoka

Romantyzm

Status w kanonie

lektura obowiązkowa

Postacie w opracowaniu

13

Zdarzenia w planie wydarzeń

21

Pytania quizowe w opracowaniu

15

Fakty źródłowe w bazie

132

• Motywy oznaczone w bazie: Pamięć, historia i tradycja, Śmierć i przemijanie, Cierpienie i ofiara i Dom i rodzina.
• Tematy w opracowaniu: przemiana i możliwość odkupienia, skąpstwo i wyzysk, ubóstwo i odpowiedzialność społeczna, rodzina i ludzkie więzi, los dzieci, pamięć i potrzeba spojrzenia na siebie, śmierć jako lustro życia i święta jako czas miłosierdzia.
• Czas i miejsce akcji: Londyn w połowie XIX wieku, w czasie Bożego Narodzenia; mroczne biuro i kamienica Ebenezera Scrooge'a; skromny dom rodziny Cratchitów w ubogiej dzielnicy; hala tańca u Fezziwiga z czasów młodości Scrooge'a; wiejska szkoła z internatem z…

Z bazy faktów: Narrator porównuje Scrooge'a do mrozu i ostryg, obrazując jego zamknięcie na ludzi jako naturalny stan bohatera.

Z bazy faktów: Opowieść zaczyna się od zapewnienia, że wspólnik Scrooge'a Jacob Marley na pewno umarł, bo narrator chce od razu usunąć wątpliwości czytelnika.

Liczby powyżej to stan opracowań w bazie serwisu; zmieniają się razem z nią.

Na egzaminie

Na egzaminie ósmoklasisty arkusz z języka polskiego ma 45 punktów: 25 za część pierwszą i 20 za wypracowanie, a praca o objętości 180 wyrazów lub mniejszej jest oceniana wyłącznie w kryteriach 1, 2 i 3.

Kryterium „Kompetencje literackie i kulturowe" jest tam wycenione na 0–2 punkty i obejmuje poprawność rzeczową.

Na maturze na poziomie rozszerzonym cały arkusz ma 35 punktów, a wypracowanie wymaga minimum 400 wyrazów, trzech utworów literackich - w tym jednej lektury obowiązkowej - i co najmniej jednego kontekstu.

Termin opisuje formę, a nie treść, więc w wypowiedzi pisemnej działa inaczej niż fabuła: nazywa to, co robi autor tekstu. Warto pokazać go na konkretnym fragmencie - najpierw wskazać cechę z listy wyżej, a dopiero potem użyć nazwy.

Liczby o arkuszach pochodzą wyłącznie z informatorów CKE obowiązujących w sesji 2027, zweryfikowanych w dokumentacji produktu („WERYFIKACJA-zrodla-egzaminacyjne"); nie są przepisane z podręcznika ani z opracowań komercyjnych.

Terminy, które łatwo pomylić

W słowniku hasło „Opowiadanie" stoi obok haseł „Epika", „Nowela" i „Baśń". Poniżej definicja każdego sąsiada i - jeśli baza ją podaje - zdanie, które tę różnicę rozstrzyga.

Epika

Rodzaj literacki, w którym narrator opowiada o bohaterach, miejscach i zdarzeniach świata przedstawionego.

Hasło „Epika" mówi o tym wprost: „Typowe gatunki epiki to epopeja, powieść, nowela i opowiadanie, a także baśń, legenda, pamiętnik i reportaż."

Nowela

Krótki utwór epicki prozą o jednowątkowej akcji i wyraźnej, często zaskakującej puencie.

Definicja tego hasła odnosi się do sąsiada wprost: „Granica między nowelą a opowiadaniem bywa płynna i zależy od budowy tekstu."

Baśń

Długa opowieść o fantastycznych zdarzeniach, w której świat realny miesza się z magicznym, a dobro zwycięża.

Baza słownika nie ma dla tej pary osobnego zdania rozróżniającego - różnicę wyznacza definicja sąsiada powyżej.

Opracowania lektur z przykładami

Te same lektury w wersji do kliknięcia - każde opracowanie ma streszczenie, bohaterów, plan wydarzeń, motywy i quiz.

Te 3 lektury: 362 fakty źródłowe, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania

Skąd pochodzą informacje na tej stronie

• Definicja, cechy i wskazówka egzaminacyjna: baza słownika terminów literackich serwisu (34 hasła).
• Opisy lektur, motywy, tematy i czas akcji: opracowania z katalogu serwisu (110 pozycji).
• Fakty źródłowe: baza faktów opracowań; na tej stronie pokazujemy 6 dopasowanych zdań z 3 lektur.
• Liczby o arkuszach egzaminacyjnych: informatory CKE obowiązujące w sesji 2027, opisane w dokumentacji produktu.