Słownik terminów literackich
Pojęcia, środki stylistyczne, rodzaje i gatunki literackie wyjaśnione precyzyjnie i bez hermetycznego żargonu. Każde hasło zawiera definicję, cechy wyróżniające oraz konkretne przykłady z lektur szkolnych.
Słownik terminów literackich
34 terminy, które wracają w poleceniach egzaminacyjnych i w pytaniach o tekst. Każdy termin mówi, co to jest, jak go rozpoznać i gdzie w lekturach szkolnych zobaczyć go w działaniu. Lista jest alfabetyczna. Do każdego hasła dochodzi lista cech rozpoznawczych, przykłady z lektur w bazie serwisu i terminy, z którymi łatwo je pomylić.
Jak korzystać z tego słownika
Hasło czyta się w trzech krokach. Najpierw definicja - co to jest i jakie ma odmiany. Potem cechy rozpoznawcze: czego konkretnie szukasz w tekście. Na końcu przykłady z lektur, a przy nich forma, poziom opracowania, liczby, motywy i fakty źródłowe. Dzięki temu widzisz termin w działaniu, a nie tylko w opisie.
Pod każdym hasłem jest osobna sekcja o terminach, które łatwo pomylić: definicja sąsiada i zdanie, które rozstrzyga różnicę. To najczęstsze źródło błędów w odpowiedziach, bo dwa bliskie pojęcia bywają używane zamiennie.
Skorowidz wszystkich haseł
Alfabetycznie, z liczbami: ile cech rozpoznawczych, ile przykładów z lektur i ilu sąsiadów ma każde hasło w bazie serwisu. Liczby pokazują, jak szeroko każde hasło jest opracowane.
Apostrofa
Bezpośredni zwrot do osoby, bóstwa, przedmiotu albo pojęcia, które nie biorą udziału w rozmowie.
Bajka
Krótki utwór, zwykle wierszowany, w którym zwierzęta lub przedmioty mówią i zachowują się jak ludzie, a całość kończy morał.
Ballada
Gatunek łączący lirykę, epikę i dramat, z fabułą, dialogami oraz nastrojem tajemnicy i grozy.
Baśń
Długa opowieść o fantastycznych zdarzeniach, w której świat realny miesza się z magicznym, a dobro zwycięża.
Dramat
Rodzaj literacki przeznaczony na scenę, zbudowany z dialogów, monologów i didaskaliów, bez narratora.
Dramat romantyczny
Odmiana dramatu z epoki romantyzmu: otwarta kompozycja, mieszanie tragizmu z groteską i brak trzech jedności.
Epika
Rodzaj literacki, w którym narrator opowiada o bohaterach, miejscach i zdarzeniach świata przedstawionego.
Epitet
Określenie dodane do rzeczownika, które nazywa jego cechę i zabarwia wypowiedź emocjonalnie.
Epopeja
Obszerny utwór wierszowany o losach bohaterów na tle przełomowych wydarzeń narodu lub wspólnoty.
Fraszka
Krótki, żartobliwy utwór wierszowany o ludzkich wadach i codzienności, zamknięty zręczną puentą.
Groteska
Sposób przedstawiania świata, w którym absurd i śmiech łączą się z tym, co przerażające i niepokojące.
Hymn
Uroczysty utwór liryczny o podniosłym tonie, w którym podmiot mówi w imieniu całej wspólnoty.
Legenda
Opowieść łącząca prawdopodobne zdarzenia z cudownymi, tłumacząca pochodzenie miejsca, nazwy lub obyczaju.
Liryka
Rodzaj literacki skupiony na uczuciach, myślach i przeżyciach wypowiadanych przez podmiot liryczny.
Metafora (przenośnia)
Zestawienie wyrazów, w którym jedna rzecz zostaje nazwana przez inną, bo coś je łączy; znaczenie nie wynika wprost ze słów.
Mit
Opowieść o bogach i początkach świata, w której kulturze przekazującej ją była religijną prawdą, a nie fikcją.
Narrator
Ten, kto w utworze epickim opowiada zdarzenia; nie jest tożsamy z autorem i decyduje o tym, co wie czytelnik.
Nowela
Krótki utwór epicki prozą o jednowątkowej akcji i wyraźnej, często zaskakującej puencie.
Onomatopeja (wyraz dźwiękonaśladowczy)
Wyraz naśladujący dźwięk, który samym brzmieniem podrabia to, co opisuje.
Opowiadanie
Krótki utwór epicki o prostej fabule, przedstawiający jedno zdarzenie lub niewielki ciąg zdarzeń.
Ożywienie (animizacja)
Nadanie rzeczom, zjawiskom lub pojęciom cech istot żywych, bez przypisywania im ludzkich czynności.
Pieśń
Gatunek liryki bliski muzyce: utwór stroficzny, rytmiczny, często z refrenem, pisany do śpiewania.
Poemat
Obszerny utwór wierszowany łączący opowieść z refleksją, obrazami poetyckimi i dygresjami.
Porównanie
Zestawienie dwóch rzeczy połączone słowami jak, niby, jakby albo podobny do, które wskazuje ich podobieństwo.
Powieść
Obszerny utwór epicki prozą, z wieloma wątkami i bohaterami na tle szerokiego obrazu świata.
Przypowieść
Krótka opowieść o zwykłym zdarzeniu, które trzeba odczytać na dwóch poziomach: dosłownym i przenośnym.
Refren
Powtarzający się wers albo zwrot, powracający w tym samym miejscu utworu, najczęściej na końcu strofy.
Rym
Powtórzenie jednakowego albo podobnego brzmienia na końcu wersów, najczęściej od ostatniej akcentowanej samogłoski.
Rytm
Regularne powtarzanie się elementów w wierszu - akcentów, sylab, pauz - które nadaje tekstowi wyczuwalne tempo.
Satyra
Utwór ośmieszający i piętnujący ludzkie wady oraz obyczaje za pomocą ironii, dowcipu i przesady.
Sonet
Krótki utwór liryczny o stałej budowie: czternaście wersów w dwóch strofach czterowersowych i dwóch trójwersowych.
Tragedia antyczna
Gatunek dramatyczny starożytnej Grecji: wysoko postawiony bohater ponosi klęskę z powodu błędu i wyroku losu.
Tren
Utwór żałobny wyrażający smutek po śmierci bliskiej osoby, z refleksją nad przemijaniem.
Uosobienie (personifikacja)
Nadanie rzeczy, zjawisku przyrody albo pojęciu cech i zachowań właściwych człowiekowi.
- Apostrofa
- 4 cechy rozpoznawcze, 1 przykład z lektur, 3 terminy powiązane.
- Bajka
- 4 cechy rozpoznawcze, 2 przykłady z lektur, 3 terminy powiązane.
- Ballada
- 4 cechy rozpoznawcze, 2 przykłady z lektur, 3 terminy powiązane.
- Baśń
- 4 cechy rozpoznawcze, 3 przykłady z lektur, 3 terminy powiązane.
- Dramat
- 4 cechy rozpoznawcze, 3 przykłady z lektur, 2 terminy powiązane.
- Dramat romantyczny
- 4 cechy rozpoznawcze, 3 przykłady z lektur, 3 terminy powiązane.
- Epika
- 4 cechy rozpoznawcze, 3 przykłady z lektur, 3 terminy powiązane.
- Epitet
- 4 cechy rozpoznawcze, 1 przykład z lektur, 3 terminy powiązane.
- Epopeja
- 4 cechy rozpoznawcze, 3 przykłady z lektur, 3 terminy powiązane.
- Fraszka
- 4 cechy rozpoznawcze, 1 przykład z lektur, 3 terminy powiązane.
- Groteska
- 4 cechy rozpoznawcze, 3 przykłady z lektur, 3 terminy powiązane.
- Hymn
- 4 cechy rozpoznawcze, 2 przykłady z lektur, 3 terminy powiązane.
- Legenda
- 4 cechy rozpoznawcze, 2 przykłady z lektur, 3 terminy powiązane.
- Liryka
- 4 cechy rozpoznawcze, 2 przykłady z lektur, 3 terminy powiązane.
- Metafora (przenośnia)
- 4 cechy rozpoznawcze, 1 przykład z lektur, 3 terminy powiązane.
- Mit
- 4 cechy rozpoznawcze, 2 przykłady z lektur, 3 terminy powiązane.
- Narrator
- 4 cechy rozpoznawcze, 3 przykłady z lektur, 3 terminy powiązane.
- Nowela
- 4 cechy rozpoznawcze, 1 przykład z lektur, 3 terminy powiązane.
- Onomatopeja (wyraz dźwiękonaśladowczy)
- 4 cechy rozpoznawcze, 1 przykład z lektur, 3 terminy powiązane.
- Opowiadanie
- 4 cechy rozpoznawcze, 3 przykłady z lektur, 3 terminy powiązane.
- Ożywienie (animizacja)
- 4 cechy rozpoznawcze, 1 przykład z lektur, 3 terminy powiązane.
- Pieśń
- 4 cechy rozpoznawcze, 2 przykłady z lektur, 3 terminy powiązane.
- Poemat
- 4 cechy rozpoznawcze, 1 przykład z lektur, 3 terminy powiązane.
- Porównanie
- 4 cechy rozpoznawcze, 1 przykład z lektur, 3 terminy powiązane.
- Powieść
- 4 cechy rozpoznawcze, 3 przykłady z lektur, 3 terminy powiązane.
- Przypowieść
- 4 cechy rozpoznawcze, 2 przykłady z lektur, 3 terminy powiązane.
- Refren
- 4 cechy rozpoznawcze, 1 przykład z lektur, 3 terminy powiązane.
- Rym
- 4 cechy rozpoznawcze, 1 przykład z lektur, 3 terminy powiązane.
- Rytm
- 4 cechy rozpoznawcze, 1 przykład z lektur, 3 terminy powiązane.
- Satyra
- 4 cechy rozpoznawcze, 1 przykład z lektur, 3 terminy powiązane.
- Sonet
- 4 cechy rozpoznawcze, 1 przykład z lektur, 3 terminy powiązane.
- Tragedia antyczna
- 4 cechy rozpoznawcze, 1 przykład z lektur, 3 terminy powiązane.
- Tren
- 4 cechy rozpoznawcze, 2 przykłady z lektur, 2 terminy powiązane.
- Uosobienie (personifikacja)
- 4 cechy rozpoznawcze, 1 przykład z lektur, 3 terminy powiązane.
Rodzaje literackie i hasła, które wracają w ich definicjach
3 hasła w tym słowniku mówią o rodzajach literackich. Ich definicje wymieniają nazwy innych haseł - i to jest najkrótsza droga do ustalenia, co należy do którego rodzaju.
Dramat
Rodzaj literacki przeznaczony na scenę, zbudowany z dialogów, monologów i didaskaliów, bez narratora.
Definicja hasła „Dramat" wymienia nazwy innych haseł: Dramat romantyczny i Narrator.
Epika
Rodzaj literacki, w którym narrator opowiada o bohaterach, miejscach i zdarzeniach świata przedstawionego.
Definicja hasła „Epika" wymienia nazwy innych haseł: Baśń, Epopeja, Legenda, Narrator, Nowela, Opowiadanie i Powieść.
Liryka
Rodzaj literacki skupiony na uczuciach, myślach i przeżyciach wypowiadanych przez podmiot liryczny.
Definicja hasła „Liryka" wymienia nazwy innych haseł: Ballada, Dramat, Epika, Epitet, Fraszka, Hymn, Pieśń, Poemat, Rym, Rytm, Sonet i Tren.
Pary haseł, które wskazują na siebie nawzajem
32 pary w bazie słownika ma wskazanie w obie strony. Jeśli mylisz jedno pojęcie z drugim, te pary warto przejrzeć razem - różnica siedzi w definicji, nie w nazwie.
- Para: Apostrofa i Uosobienie (personifikacja).
- Para: Bajka i Baśń.
- Para: Bajka i Satyra.
- Para: Bajka i Przypowieść.
- Para: Baśń i Legenda.
- Para: Baśń i Mit.
- Para: Dramat i Tragedia antyczna.
- Para: Dramat i Dramat romantyczny.
- Para: Dramat romantyczny i Tragedia antyczna.
- Para: Epika i Powieść.
- Para: Epika i Nowela.
- Para: Epika i Narrator.
- Para: Epitet i Metafora (przenośnia).
- Para: Epitet i Porównanie.
- Para: Epopeja i Mit.
- Para: Fraszka i Satyra.
- Para: Groteska i Satyra.
- Para: Hymn i Liryka.
- Para: Hymn i Pieśń.
- Para: Legenda i Mit.
- Para: Liryka i Sonet.
- Para: Liryka i Pieśń.
- Para: Metafora (przenośnia) i Porównanie.
- Para: Metafora (przenośnia) i Uosobienie (personifikacja).
- Para: Narrator i Powieść.
- Para: Nowela i Opowiadanie.
- Para: Onomatopeja (wyraz dźwiękonaśladowczy) i Rytm.
- Para: Onomatopeja (wyraz dźwiękonaśladowczy) i Rym.
- Para: Ożywienie (animizacja) i Uosobienie (personifikacja).
- Para: Refren i Rytm.
- Para: Refren i Rym.
- Para: Rym i Rytm.
Skąd pochodzą informacje w słowniku
- Definicje, cechy, przykłady i wskazówki egzaminacyjne: baza słownika terminów literackich serwisu (34 hasła).
- Przykłady z lektur i liczby w hasłach: opracowania z katalogu serwisu (110 pozycji) i ich baza faktów.
- Liczby o arkuszach egzaminacyjnych: informatory CKE obowiązujące w sesji 2027, opisane w dokumentacji produktu.
- Terminy powiązane: pole powiazane w bazie słownika - na stronach haseł buduje sekcję „Terminy, które łatwo pomylić".
Powiązane narzędzia egzaminacyjne i katalogi wiedzy
Połącz trening zadań egzaminacyjnych z powtórką lektur obowiązkowych, motywów toposowych, cech epok oraz pojęć teoretycznoliterackich.
9 pełnych arkuszy E8 i matury z czasem i punktacją
Teza, lektura obowiązkowa, 2 konteksty i błąd kardynalny
Porównanie dwóch tekstów w rygorze 60-90 wyrazów
Zaproszenie i ogłoszenie z checklistą 5 elementów CKE
Testy z polskiego, historii, matematyki, biologii i WOS
Plan nauki od września do maja z kamieniami milowymi
Szybki dostęp do katalogów lektur i kompendiów
Źródła zewnętrzne, biblioteka cyfrowa i materiały CKE
Zweryfikowane zasoby instytucji publicznych, bibliotek cyfrowych oraz informatorów egzaminacyjnych, które poszerzają kontekst lekturowy i historycznoliteracki.
Informator o egzaminie maturalnym w Formule 2023 i wykaz zagadnień CKE
Oficjalne wytyczne egzaminacyjne, kryteria punktowania zadań otwartych, wypracowań i arkusze pokazowe.
Zintegrowana Platforma Edukacyjna - lekcje, konteksty i ćwiczenia MEN
Państwowa baza materiałów edukacyjnych dla szkół podstawowych i ponadpodstawowych.
Biblioteka cyfrowa lektur szkolnych - Wolne Lektury
Darmowe, kompletne wydania lektur szkolnych z przypisami i komentarzem filologicznym.
Słownik języka polskiego i Encyklopedia PWN - poetyka i teoria literatury
Naukowe definicje pojęć teoretycznoliterackich, normy językowe oraz biogramy twórców.