Lektury maturalne - poziom rozszerzony (12)

Antygona w Nowym Jorku

Janusz Głowacki (1992 r.)

Tompkins Square Park w Nowym Jorku, gdzie w ciągu jednej nocy rozgrywa się cała akcja dramatu. Środowisko ludzi bezdomnych mieszkających w parku, w tym bezdomni emigranci z Europy Wschodniej i Portoryka. Kostnica miejska i molo na Bronxie, do którego zwożone są trumny bezdomnych z całego Nowego Jorku. Akcja dramatu rozgrywa się w ciągu jednej nocy w nowojorskim parku Tompkins Square, w środowisku ludzi bezdomnych, w tym emigrantów. Głównymi bohaterami są bezdomni: Sasza, rosyjski emigrant pięćdziesięciolatek; Anita, bezdomna Portorykanka około czterdziestki; Pchełka, czterdziestoparoletni bezdomny Polak; oraz Policjant. Anita dowiaduje się od Saszy, że jej ukochany John nie żyje i że jego zwłoki mają zostać pochowane jak zwłoki człowieka wyjętego spod prawa, bez godnego pogrzebu.

6 postaci 12 zdarzeń

Epopeja

Boska Komedia (fragmenty)

Dante Alighieri (1320 r.)

Fragmenty. Las ciemny na skraju piekła w wieczór Wielkiego Piątku roku 1300. Przedsionek piekła z bramą i rzeką Acheront. Dziewięć kręgów piekła układanych kolisto w głębi Ziemi. Miasto Dis otaczające piekło górne kręgi większych grzechów. Styk piekła z Czyśćcem — wyjście na powierzchnię przeciwną Ziemi. Akcja rozpoczyna się, gdy trzydziestoletni Dante budzi się w ciemnym lesie, zgubiony w połowie drogi swego życia. Las symbolizuje zgubienie się człowieka w grzechach i odroczenie drogi do Boga. Poeta próbuje wyrzec się lasu ku świetlistej górze, lecz drogę zagradzają trzy bestie: pantera, lew i wilczyca. Bestie interpretuje się zwykle jako aluzję do grzechów — zmysłowości, pychy i chciwości — które nie pozwalają ujść ku górze cnoty. Po przegranej z bestiami zjawia się duch Wergiliusza, który proponuje prowadzenie podróżnika inną drogą — przez piekło i czyściec. Wergiliusz tłumaczy, że na pomoc poecie posłała go Beatrycze, która uzyskała zgodę Maryi na ocalenie Dantego.

14 postaci 16 zdarzeń

Hamlet

William Szekspir (1603 r.)

zamek Elsynor w Danii, przełom średniowiecza i epoki nowożytnej; mury zamkowe nocą, gdzie straż widzi ducha; komnata królowej, korytarze i komnata króla; cmentarz przy zamku w scenie finałowej; równolegle opisywana Norwegia Fortynbrasa. Dramat rozpoczyna się nocną wartą na murach Elsynoru, gdzie żołnierze widzą zjawę podobną do zmarłego króla Danii. Do Danii wraca Hamlet z Wittenbergi na pogrzeb ojca i poznaje szybki ślub matki Gertrudy z wujem Klaudiuszem. Klaudiusz po śmierci brata przejął tron i poślubił wdowę, co budzi w Hamlecie bunt wobec pośpiechu i pozorności dworu. Duch ojca wyjawia Hamletowi, że został zamordowany przez brata przez wlanie trucizny do ucha, i żąda zemsty. Duch nakazuje pomścić morderstwo, ale oszczędzić matkę, którą ma osądzić niebo i jej własne sumienie. Hamlet postanawia udawać szaleństwo, aby ukryć swój plan i badać otoczenie bez podejrzeń.

14 postaci 14 zdarzeń

Kordian

Juliusz Słowacki (1834 r.)

Dworek szlachecki na ziemiach po powstaniu listopadowym (akt I). Londyn — City bankierskie i nędza robotniczych dzielnic (akt II). Wenecja i Florencja — miłość i rozczarowanie (akt II). Szczyt Mont Blanc w Alpach (akt II). Rzym w noc sylwestrową 1829 roku, przed koronacją papieża Piusa VIII (akt III). Akcja pierwszego aktu toczy się w nocy na wsi, gdzie piętnastoletni Kordian przesiaduje w altanie i dygresyjnie myśli o miłości i samobójstwie. Kordian jest chory na typowo romantyczną chorobę: nadwrażliwość, nudę i rozdarcie między marzeniem a czynem. Grzegorz, wieczny towarzysz marzeń bohatera, uosabia rozsądek ludowy i pytanie o wartość rozmów nad czynem. Kordian kocha dawną wychowawczynię nauczycielkę, która opuszcza dworek; rozstanie pogłębia jego kryzys. Miłość do Wioletty kończy się oszukaną nadzieją — poznanie jej żywej relacji z innym mężczyzną prowadzi Kordiana do prób samobójczych.

14 postaci 16 zdarzeń

Powieść

Mała Apokalipsa

Tadeusz Konwicki (1979 r.)

Warszawa końca lat siedemdziesiątych XX wieku, Polska Rzeczpospolita Ludowa. Dzień 30 kwietnia i noc poprzedzająca święto 1 maja. Mieszkanie narratora w willi dawnej komendy Armii Krajowej przy Albercie na Żoliborzu. Ulice Warszawy, Centrum miasta, okolice Pałacu Kultury i Nauki przygotowywanego do wiecu partyjnego. Narrator, starszy pisarz i były żołnierz konspiracji, prowadzi zapiski przez jedną noc i jeden dzień poprzedzający święto 1 maja, ogłaszając na wstępie, że jest to zapis ostatniego dnia jego życia. Bohater należy do komisji przygotowującej obchody pierwszomajskie i wraz z grupą innych osobistości kultury ma przeglądać kolumnę pochodów, pełniąc dekoracyjną rolę władzy, którą wewnętrznie pogardza.

8 postaci 18 zdarzeń

Powieść

Mistrz i Małgorzata

Michaił Bułhakow (1966 r.)

Moskwa lat trzydziestych XX wieku, Związek Radziecki okresu stalinizmu. Aleja Sadowa, mieszkanie numer pięćdziesiąt na czwartym piętrze domu na Alei Sadowej zamieszkane przez Wołanda i jego orszak. Teatr Variétés, restauracja i dom Gribojedowa siedziba stowarzyszenia literackiego MASSOLIT. Na Piatnickiej w alei autorzy Mikhail Aleksandrowicz Berlioz, przewodniczący stowarzyszenia literackiego MASSOLIT, i młody poeta Iwan Bezdomny rozmawiają o poemacie antyreligijnym i o istnieniu Jezusa, gdy zjawia się tajemniczy obcy, który upiera się, że diabeł istnieje. Obcy prorokuje, że Berlioz pozbawi głowy rosyjska Kobieta o imieniu Anna i że jego głowa zostanie odcięta; chwilę później Berlioz ślizga się na oleju wylanym przez Annuszkę i ginie pod kołami tramwaju. Iwan Bezdomny, próbując zatrzymać mistycznego obcego, trafia ostatecznie do szpitala psychiatrycznego, gdzie spotyka człowieka nazywanego Mistrzem.

15 postaci 20 zdarzeń

Epopeja

Odyseja (fragmenty)

Homer (720 r. p.n.e.)

Fragmenty. Świat Morza Śródziemnego epoki mykeńskiej, mityczny czas powrotu wojowników spod Troi. Ogygia, wyspa nimfy Kalipso, gdzie Odyseusz spędza siedem lat niewoli-gościny. Scheria, kraina szczęśliwych Feaków z pałacem Alkinoosa i Nausikaą. Itaka, wyspa rodzinna Odyseusza z pałacem opanowanym przez zalotników. Epos rozpoczyna się od inwokacji do Muzy i od prośby o opowiedzenie o tułaczu, który po zdobyciu Troi błądzi po morzach, tracąc wszystkich towarzyszy, i który dąży do powrotu do domu, choć czeka go jeszcze wyprawa do ludu zjadaczy lotosu. Na naradzie bogów Atena przekonuje Zeusa, że nadszedł czas odesłania Odyseusza do domu; jedynym przeciwnikiem pozostaje Posejdon, który po oślepieniu syna Polifema ściga bohatera gniewem morza. Odyseusz spędza siedem lat na wyspie Ogygia u nimfy Kalipso, która obiecuje mu nieśmiertelność i wieczną młodość, jeśli zostanie jej mężem, lecz bohater cały czas tęskni za Itaką i Penelopą.

15 postaci 22 zdarzeń

Ojciec Goriot

Honoré de Balzac (1835 r.)

Paryż w roku 1819, okres restauracji Burbonów po upadku Napoleona; Pensjonat Madame Vauquer przy ulicy Neuve-Sainte-Geneviève, dzielnica uboga, na pograniczu Dzielnicy Łacińskiej; Salon wicehrabiny de Beauséant w arystokratycznej części Paryża. Powieść otwiera rozbudowany opis pensjonatu Vauquer: ponury dom przy ulicy Neuve-Sainte-Geneviève, z zapachem stęchlizny i salonem utrzymanym przez gospodynię w fałszywej elegancji. Madame Vauquer to wdowa prowadząca pensjonat dla skromnych pensjonariuszy; jej przychody i pozycja społeczna zależą od klasy gości. Wśród mieszkańców pensjonatu są Victorine Taillefer, pozbawiona spadku przez ojca bogatego bankiera, dawny producent wermiszeli Poiret z towarzyszką panną Michonneau, student medycyny Horacy Bianchon oraz sędziwy Corni - w rzeczywistości zbiegły skazaniec.

12 postaci 16 zdarzeń

Powieść

Proces (fragmenty)

Franz Kafka (1925 r.)

Fragmenty. Bezimienne miasto zwane stolicą, w czasach współczesnych Kafce, prawdopodobnie Praga; Mieszkanie Józefa K. u gospodyni pani Grubach, pensja u niskiej kobiety i jej córki; Ciasne apartamenty na strychach obracające się w sale rozpraw sądowych, w różnych dzielnicach miasta. W trzydziestych urodzinach Józefa K., prokurenta banku, zostaje aresztowany przez dwóch urzędników sądowych, Willema i Franza, w swoim własnym mieszkaniu; nie zna zarzutu i nie zostaje pozbawiony wolności. Nadzorca powiadamia K., że aresztowanie nie odbiera mu swobody poruszania się, ale że jest on oskarżony i ma pozostawać do dyspozycji sądu; powołuje komisję, która ma badać sprawę. K. próbuje dochodzić praw i rozeznać w sytuacji, ale nie udaje mu się ustalić, jaki zarzut go dotyczy ani jaki organ go oskarża. Pani Grubach rozmawia z K. o aresztowaniu, zaznaczając, że nie wpłynęło to na jej sympatię do lokatora; jej służąca fräulein Bürstner jest pierwszą kobietą, z którą K. rozmawia o procesie.

12 postaci 12 zdarzeń

Opowiadanie

Sklepy cynamonowe (wybrane opowiadania)

Bruno Schulz (1934 r.)

Fragmenty. Prowincjonalne miasteczko galicyjskie wzorowane na Drohobyczu, z rynkiem, ulicami bocznymi i sklepami kupieckimi. Dom kupca z tekstyliami na rynku, z sennym podwórzem, kuchnią Adeli i poczekalnią ojca. Ostatnia księgarnia i osobliwe sklepy z ptasimi piórami, jajami i materiałami na wyglądającej nocnej ulicy. Zbiór opowiada dzieje kupieckiej rodziny z małego galicyjskiego miasteczka podobnego do rodzinnego Drohobycza autora, ale rzeczywistość zostaje przetworzona przez wyobraźnię i zmitologizowana. Sam autor wyjaśniał w exposé dla niemieckiego wydawcy, że próbuje wydobyć z dziejów rodziny mityczny sens, a nie zewnętrzny życiorys: historia domu staje się prywatną mitologią. Narratorem i bohaterem jest Józef, młody chłopiec, w którym odbijają się cechy samego pisarza; odkrywa świat z dziecięcą fascynacją i lękiem.

8 postaci 12 zdarzeń

Szewcy

Stanisław Ignacy Witkiewicz (1934 r.)

Fantastycznie urządzony gabinet szewski i warsztat, miejsce niedookreślone geograficznie i czasowo. Więzienie i tak zwana leniwnia, do której zostają zamknięci szewcy. Pałacowe i urzędowe wnętrza nowej władzy po zamachu stanu i rewolucji. Abstrakcyjna przestrzeń końca świata, w której rządzą maszyny, biurokracja i manekiny. Szewcy cierpią z powodu ciężkiej, bezsensownej i bezmyślnej pracy, w której czują się wykorzystywani i upokarzani przez swojego pracodawcę. Ich ciemiężycielem jest prokurator Robert Scurvy, który z obawy przed buntem pracowników dokonuje wraz z Dziarskimi Chłopcami zamachu stanu i zdobywa władzę. Po zamachu szewcy zostają zamknięci w leniwni i skazani na przymusową bezczynność, co dla ludzi przyzwyczajonych do pracy jest formą kary.

10 postaci 10 zdarzeń

Poezja

Treny

Jan Kochanowski (1580 r.)

Dom poety w Czarnolesie po śmierci małej córki — puste pokoje, do których wraca się pamięcią. Wnętrze żałoby ojca: noc bez snu, łóżko, komnata dziecka, jej zabawki i ubranka. Przestrzeń wyobraźni i snu: wizja matki zmarłej, rozmowa ojca z duchem. Ogólnoludzka scena egzystencjalna: świat, w którym śmierć zaskakuje nawet najsilniejszych. Cykl otwiera prośba o płacz Heraklita i pieśń Symonidesa, by opłakać przedwczesną śmierć dziewczynki, która odeszła przed dojrzeniem zarówno ciała, jak i rozumu — sygnał paradoksu trenu o dziecku. W Trenie I podmiot nazywa zmarłą orężem odranym z boku matki i pyta, czy ją pod ziemią zamknął Prozerpina, sięgając po mitologiczne obrazy śmierci. Tren II rozpamiętuje to, jak ojciec pisał kiedyś wesołe wiersze o dzieciach, a teraz pióro porzucił, bo jedyna córeczka, o którą mu chodziło, umarła.

11 postaci 14 zdarzeń