Motyw: Sztuka, artysta i wyobraźnia

Na czym polega ten motyw

Motyw sztuki obejmuje tworzenie, odbiór i rolę dzieła w życiu zbiorowym. Artysta pojawia się w literaturze jako osoba wyjątkowa, ale też podejrzana: oderwana od praktycznego życia, niepokorna wobec porządku, często samotna. Sztuka bywa darem, pracą, modlitwą i formą ocalenia pamięci. Typowe sceny to powstanie dzieła, występ przed publicznością, zniszczenie rękopisu, spór o sens utworu oraz artysta w konfrontacji z władzą albo cenzurą. Symbolem bywa pióro, nuta, dłuto, maska i teatr. Powtarza się też motyw teatru w teatrze, w którym sztuka staje się narzędziem diagnozy rzeczywistości. W lekturach szkolnych pytaj o warunki tworzenia: kto płaci za sztukę, kto decyduje o jej treści i co wolno pokazać. Zwróć uwagę, czy utwór pokazuje cenę tworzenia - wyrzeczenia, niezrozumienie, a czasem utratę bliskich. Nie myl biografii autora z wypowiedzią dzieła. Interpretacje różnią się w ocenie sztuki zaangażowanej: jedni czytelnicy widzą w niej obowiązek wobec wspólnoty, inni zniewolenie wyobraźni przez doraźny cel.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Hamlet - William Szekspir (1603 r.)

Motyw teatru w teatrze czyni ze sztuki narzędzie badania prawdy i oskarżenia władcy.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Pozór i rzeczywistość, Sztuka w sztuce oraz Zatruwanie świata władzy.
• Gatunek: tragedia elżbietańska (dramat zemsty)
• Tematy opracowania: Zemsta i jej cena oraz Bycie a niebycie — monolog o śmierci.
• Czas i miejsce akcji: zamek Elsynor w Danii, przełom średniowiecza i epoki nowożytnej; mury zamkowe nocą, gdzie straż widzi ducha; komnata królowej, korytarze i komnata króla; cmentarz przy zamku w scenie finałowej; równolegle opisywana…
• Opracowanie: 14 postaci, 14 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Mistrz i Małgorzata - Michaił Bułhakow (1966 r.)

Losy pisarza i jego powieści pokazują, że dzieło może przetrwać mimo cenzury i strachu, a tworzenie jest aktem odwagi.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Twórca wobec władzy i cenzury oraz Satyra na społeczeństwo radzieckie.
• Gatunek: powieść filozoficzno-fantastyczna, satyra obyczajowa, parabola ewangeliczna
• Tematy opracowania: Dobro i zło jako nieodłączne siły oraz Tchórzostwo jako najcięższa wada człowieka.
• Czas i miejsce akcji: Moskwa lat trzydziestych XX wieku, Związek Radziecki okresu stalinizmu; Aleja Sadowa, mieszkanie numer pięćdziesiąt na czwartym piętrze domu na Alei Sadowej zamieszkane przez Wołanda i jego orszak; Teatr Variétés…
• Opracowanie: 15 postaci, 20 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Rany Julek! O tym, jak Julian Tuwim został poetą - Agnieszka Frączek (2013 r.)

Opowieść o dorastaniu poety pokazuje, jak z dziecięcej ciekawości i pracy rodzi się warsztat twórcy.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Ciekawość świata i kolejne pasje, Dom rodzinny i wychowanie przez sztukę, Humor i wyobraźnia oraz Od dziecka do artysty.
• Gatunek: opowieść biograficzna dla dzieci (w Wikipedii określana jako powieść biograficzna dla dzieci), literatura dziecięca
• Tematy opracowania: Ciekawość świata i kolejne pasje oraz Dom rodzinny i wychowanie przez sztukę.
• Czas i miejsce akcji: Łódź, kamienica i jej podwórko oraz ciemne schody, koniec XIX i początek XX wieku (akcja zaczyna się przy narodzinach bohatera we wrześniu 1894 roku); Sieradz, dom ciotki Rozalii, do której Julek ucieka po złej ocenie…
• Opracowanie: 7 postaci, 13 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Treny - Jan Kochanowski (1580 r.)

Cykl pokazuje, że poezja jest sposobem porządkowania cierpienia i ocalania pamięci o zmarłym.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Żałoba ojca po śmierci dziecka, Poezja jako ratunek, Dom i rodzina oraz Czas, przemijanie i przerwana młodość.
• Gatunek: cykl trenów — liryka żałobna (epicedium)
• Tematy opracowania: Żałoba ojca po śmierci dziecka oraz Kryzys filozofii stoickiej.
• Czas i miejsce akcji: dom poety w Czarnolesie po śmierci małej córki — puste pokoje, do których wraca się pamięcią; wnętrze żałoby ojca: noc bez snu, łóżko, komnata dziecka, jej zabawki i ubranka; przestrzeń wyobraźni i snu: wizja matki…
• Opracowanie: 11 postaci, 14 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Wybrane bajki - Ignacy Krasicki (1779 r.)

Krótkie utwory z morałem pokazują, że forma literacka bywa skutecznym narzędziem oceny ludzkich zachowań.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Krytyka sztuki idealizującej.
• Gatunek: bajka
• Tematy opracowania: Wolność i niewola oraz Prawo silniejszego.
• Czas i miejsce akcji: las, klatka i staw jako scenerie bajek zwierzęcych; dom i pracownia malarzy w bajce obyczajowej; polska rzeczywistość czasów oświecenia; Śląsk i dwory jako tło bajek o ludziach.
• Opracowanie: 11 postaci, 12 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Motyw w pozostałych lekturach z bazy (4)

Motyw występuje jeszcze w 4 lekturach - wszystkie poniżej, a pełne opisy w siatce na końcu strony.

Biblia (fragmenty Rodzaju, Hioba, Koheleta, Psalmów, Apokalipsy) - Biblia

• Wątki motywu w tej lekturze: Modlitwa jako poezja oraz Apokaliptyka i nadzieja.
• Tematy opracowania: Stworzenie i porządek świata oraz Grzech pierworodny i upadek.
• Opracowanie: 13 postaci, 14 zdarzeń, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Antygona w Nowym Jorku - Janusz Głowacki

• Wątki motywu w tej lekturze: Dialog z antykiem oraz Wymiar publicystyczny zakończenia.
• Tematy opracowania: Godność człowieka wobec śmierci oraz Konflikt jednostki z prawem systemu.
• Opracowanie: 6 postaci, 12 zdarzeń, etap liceum, zakres rozszerzony (matura).

Pan Tadeusz (wybrane fragmenty) - Adam Mickiewicz

• Wątki motywu w tej lekturze: Polska pamięć narodowa, Obraz szlachty i zaścianka, Dom i ojczyzna oraz Muzyka jako pamięć narodu.
• Tematy opracowania: Spór szlachecki i pojednanie oraz Polska pamięć narodowa.
• Opracowanie: 9 postaci, 15 zdarzeń, etap klasy 4–6 szkoły podstawowej.

Most do Terabithii - Katherine Paterson

• Wątki motywu w tej lekturze: wyobraźnia jako siła, żałoba i dojrzewanie, sztuka i dojrzałość oraz religia i wyobraźnia.
• Tematy opracowania: przyjaźń ponad różnice oraz wyobraźnia jako siła.
• Opracowanie: 10 postaci, 16 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: jedna lektura.
• klasy 4–6 szkoły podstawowej: 2 lektury.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): jedna lektura.
• liceum, zakres podstawowy (matura): jedna lektura.
• liceum, zakres rozszerzony (matura): 4 lektury.
• Największy kontrast epok dają „Biblia (fragmenty Rodzaju, Hioba, Koheleta, Psalmów, Apokalipsy)” (Starożytność (antyk)) i „Rany Julek! O tym, jak Julian Tuwim został poetą” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Antygona w Nowym Jorku” (Dramat) i „Biblia (fragmenty Rodzaju, Hioba, Koheleta, Psalmów, Apokalipsy)” (Poemat) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Książka, słowo i czytanie” (Rany Julek! O tym, jak Julian Tuwim został poetą) i „Cierpienie i ofiara” (Treny).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Mistrz i Małgorzata” (15 postaci i 20 zdarzeń w opracowaniu) oraz „Hamlet” (14 postaci, 14 zdarzeń).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 9, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 5 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Sztuka, artysta i wyobraźnia” reprezentują w tej epoce: Antygona w Nowym Jorku, Mistrz i Małgorzata, Most do Terabithii i Rany Julek! O tym, jak Julian Tuwim został poetą.

Renesans (odrodzenie) (XVI w.)

Odrodzenie odwraca wzrok z nieba na człowieka: hasło humanizmu brzmi, że człowiek jest miarą wszechrzeczy. Literatura renesansu jest świecka, radosna i optymistyczna, ale nie naiwna - obok apoteozy życia pojawia się refleksja o jego kruchości. Twórcy wracają do wzorców antycznych, piszą po polsku i bawią się formą: fraszką, pieśnią, trenem, dramatem o władzy. W lekturach szkolnych renesans to Kochanowski i jego odpowiedź na śmierć córki, a także dramat o granicach wolności władcy.

Motyw „Sztuka, artysta i wyobraźnia” reprezentują w tej epoce: Hamlet i Treny.

Starożytność (antyk) (do 476 r. (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego))

Motyw „Sztuka, artysta i wyobraźnia” reprezentują w tej epoce: Biblia (fragmenty Rodzaju, Hioba, Koheleta, Psalmów, Apokalipsy).

Oświecenie (XVIII w.)

Motyw „Sztuka, artysta i wyobraźnia” reprezentują w tej epoce: Wybrane bajki.

Romantyzm (1822–1863 (w Polsce))

Motyw „Sztuka, artysta i wyobraźnia” reprezentują w tej epoce: Pan Tadeusz (wybrane fragmenty).

Motywy pokrewne

Książka, słowo i czytanie

Tekst jako wartość, nośnik pamięci i narzędzie wolności.

Lektury wspólne z motywem „Sztuka, artysta i wyobraźnia”: Rany Julek! O tym, jak Julian Tuwim został poetą (1).

Władza i tyrania

Kto rządzi, jak zdobywa władzę i co robi z człowiekiem jej posiadanie.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Cierpienie i ofiara

Ból, poniżenie i ofiara ponoszona za innych.

Lektury wspólne z motywem „Sztuka, artysta i wyobraźnia”: Treny (1).

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Uważaj też na teksty, w których artysta jest karykaturą - wtedy motyw służy krytyce środowiska, a nie pochwale twórczości.

• Kwestia sporna w „Hamlet”: Czy Hamlet kocha Ofelię? Scena cmentarna i wcześniejsze wyznania pokazują prawdziwe uczucie przebijające przez maskę odrzucenia.…
• Kwestia sporna w „Mistrz i Małgorzata”: Czy Wołand jest postacią złą, dobrą, czy zbyt złożoną na taką ocenę? Z punktu widzenia etyki chrześcijańskiej to diabeł i władca ciemności, a jego kary są okrutne i nieprzewidywalne.…
• Kwestia sporna w „Rany Julek! O tym, jak Julian Tuwim został poetą”: Czy książka jest biografią, czy opowieścią biograficzną z elementami fikcji? Część źródeł opisuje ją jako biografię lub powieść biograficzną dla dzieci, czyli utwór o autentycznym poecie oparty na faktach.…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 9 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 13 pytań, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Renesans - Jan Kochanowski

   W którym cyklu utworów Jan Kochanowski przechodzi głęboki kryzys renesansowego stoicyzmu i chrześcijańskiego humanizmu po stracie córki?

   1. A. Treny (w szczególności Treny IX, X i XI)
   2. B. Pieśni (Pieśń świętojańska o Sobótce)
   3. C. Fraszki (O żywocie ludzkim)
   4. D. Odprawa posłów greckich

   Poprawna odpowiedź: Treny (w szczególności Treny IX, X i XI)

   W 'Trenach' Kochanowski podważa dotychczasowe stoickie ideały mądrości, która nie chroni przed cierpieniem ('Nieszczęsny ja człowiek...'), odzyskując spokój dopiero w Trenie XIX (Sen).

   Podpowiedź: To cykl utworów żałobnych po śmierci córki Urszulki.

2. Biblia - Księga Hioba

   O co toczy się spór w „Księdze Hioba”?

   1. A. Czy wolno uprawiać ziemię w dzień szabatu
   2. B. Kto powinien zostać królem Izraela
   3. C. Jak zbudować świątynię w Jerozolimie
   4. D. Czy człowiek pozostaje wierny Bogu, gdy traci wszystko

   Poprawna odpowiedź: Czy człowiek pozostaje wierny Bogu, gdy traci wszystko

   Szatan twierdzi, że Hiob jest pobożny tylko dlatego, że wiedzie mu się dobrze - a Bóg pozwala go doświadczyć, aby sprawdzić tę wierność. Hiob traci majątek, dzieci i zdrowie, a mimo to nie przeklina Boga, choć głośno protestuje i domaga się wyjaśnienia. Księga dotyczy więc teodycei - pytania, dlaczego cierpi człowiek sprawiedliwy - a nie spraw dynastycznych ani przepisów rytualnych.

   Podpowiedź: Zakład dotyczy wierności człowieka, nie jego majątku - i właśnie dlatego zostaje wystawiona na próbę.

Wszystkie lektury z motywem Sztuka, artysta i wyobraźnia

Te 9 lektur: 958 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania