Poezja
Utwory pisane wierszem - od pieśni i fraszek po wiersze wolne. W lekturach szkolnych poezja jest najczęściej czytana dla obrazu i środka stylistycznego, a jej sens powstaje między tym, co autor mówi wprost, a tym, co sugeruje obrazem.
W serwisie tę kategorię reprezentuje 11 utworów - łącznie 9 autorów. Opracowania obejmują: klasy 1–3 szkoły podstawowej, klasy 4–6 szkoły podstawowej, klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty), liceum, zakres podstawowy (matura) i liceum, zakres rozszerzony (matura).
Cechy rozpoznawcze
- rytm i podział na wersy
- obrazy poetyckie i środki stylistyczne
- podmiot liryczny zamiast bohatera
- nastrój i niedopowiedzenie niosące sens
Jak rozpoznać ten gatunek w tekście
Liczby poniżej policzono z opracowań 11 utworów tej kategorii w bazie serwisu. To nie definicja z podręcznika, tylko to, co faktycznie widać w lekturach - dobre punkty zaczepienia przy analizie nowego tekstu.
- Liczba postaci w opracowaniu: od 7 do 18, mediana 12.
- Zdarzenia w planie wydarzeń: od 11 do 22, mediana 16.
- Motywy powtarzające się w kilku utworach kategorii: Humor, groteska i absurd, Dom i rodzina, Język, mowa i porozumienie, Szkoła, nauka i wychowanie, Satyra i krytyka społeczna, Śmierć i przemijanie, Natura i przyroda i Cierpienie i ofiara. Jeśli któryś z nich rozpoznasz w tekście, jesteś w tej kategorii.
- Etapy, na których czytasz utwory tej kategorii: klasy 1–3 szkoły podstawowej, klasy 4–6 szkoły podstawowej, klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty), liceum, zakres podstawowy (matura) i liceum, zakres rozszerzony (matura).
- Najwięcej postaci ma Wścibscy (18), najmniej Mazurek Dąbrowskiego (7).
- Najdłuższy plan wydarzeń ma Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty) (22), najkrótszy Wybór fraszek, wybrana pieśń, treny VII i VIII (11).
- Najstarszy utwór kategorii to Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty) (1400 r.), najnowszy Wścibscy (2012 r.).
Epoki tej kategorii i egzamin
Średniowiecze (V–XV w.)
Epoka teocentryczna: w centrum stoi Bóg, a ludzkie życie jest drogą ku zbawieniu. Literatura średniowieczna jest przede wszystkim dydaktyczna i wzorcowa - pokazuje postawy do naśladowania albo przestrzega przed potępieniem. Charakterystyczne dla niej są uniwersalizm, asceza, motyw danse macabre oraz dwie przeciwstawne wizje świata: rycerska i ascetyczna obok siebie. W lekturach szkolnych wracają pieśń religijna, legenda o świętym, moralitet, kronika i lament.
Na egzaminie: Średniowiecze przydaje się, gdy temat dotyczy marności świata, śmierci albo wzorca osobowego. Zestawienie średniowiecznego „memento mori” z późniejszym buntem romantycznym pokazuje zmianę stosunku człowieka do przemijania.
Renesans (odrodzenie) (XVI w.)
Odrodzenie odwraca wzrok z nieba na człowieka: hasło humanizmu brzmi, że człowiek jest miarą wszechrzeczy. Literatura renesansu jest świecka, radosna i optymistyczna, ale nie naiwna - obok apoteozy życia pojawia się refleksja o jego kruchości. Twórcy wracają do wzorców antycznych, piszą po polsku i bawią się formą: fraszką, pieśnią, trenem, dramatem o władzy. W lekturach szkolnych renesans to Kochanowski i jego odpowiedź na śmierć córki, a także dramat o granicach wolności władcy.
Na egzaminie: Renesans wchodzi do tematów o radości życia, godności człowieka i o żałobie. Treny to najczęstszy punkt odniesienia, gdy trzeba pokazać bunt człowieka wobec straty, którego nie da się ukoić filozofią.
Oświecenie (XVIII w.)
Epoka rozumu: literatura ma uczyć, naprawiać obyczaje i oświecać umysły. Świeckość, krytycyzm i wiara w postęp idą w parze z satyrą i bajką, które piętnują wady społeczeństwa, a nie pojedynczego człowieka. Oświecenie w Polsce jest też epoką reform - pisarze angażują się w ratowanie kraju i dlatego sięgają po publicystykę, komedię polityczną i poemat dydaktyczny. W lekturach szkolnych wracają bajki i satyry oraz komedia o sarmackich przywarach.
Na egzaminie: Oświecenie pasuje do tematów o naprawie świata i o śmieszności ludzkich wad. Zestawienie oświeceniowej satyry z romantycznym buntem pokazuje dwie różne drogi poprawiania rzeczywistości: śmiech i czyn.
Romantyzm (1822–1863 (w Polsce))
Epoka uczucia, wyobraźni i buntu przeciw racjonalnemu porządkowi. Romantyk jest indywidualistą, często wyobcowanym, gotowym poświęcić życie dla wolności albo dla miłości. Literatura romantyczna lubi cudowność, ludowość, sen i widzenie, a obok tego - mesjanizm i wiarę w odrodzenie narodu przez ofiarę. To epoka, w której literatura bierze na siebie zadania patriotyczne: pisarze emigracyjni stają się sumieniem narodu. W lekturach szkolnych romantyzm pojawia się w balladach, dramatach romantycznych, epopei narodowej i poezji powstańczej.
Na egzaminie: Romantyzm to najczęstsza epoka w tematach maturalnych: bohater i tłum, miłość silniejsza niż śmierć, bunt wobec świata, poświęcenie dla ojczyzny. Prawie każdy temat o wolności da się rozwinąć przez zestawienie dwóch bohaterów romantycznych, którzy płacą za bunt różną cenę.
Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939)
Epoka odzyskanej wolności, w której literatura programowo zrywa z obowiązkami wobec narodu: ma bawić, eksperymentować i kpić. Równolegle dwudziestolecie jest czasem niepokoju o przyszłość i zapowiedzią katastrofy, którą pisarze przeczuwają. Formy się zmieniają: groteska, absurd, nowa powieść, reportaż, poezja lingwistyczna i witalistyczna. W lekturach szkolnych to czas powieści o dojrzewaniu i o kryzysie świata dorosłych oraz absurdalnych dramatów o władzy.
Na egzaminie: Dwudziestolecie dostarcza świetnych przykładów do tematów o grotesce, humorze i kryzysie wartości. Zestawienie międzywojennego absurdu z powojennym świadectwem pokazuje, jak literatura reaguje na historię w różnym momencie.
Współczesność (po 1939 r.)
Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.
Na egzaminie: Współczesność pojawia się w tematach o pamięci, traumie, totalitaryzmie i o tym, czy o pewnych rzeczach trzeba opowiadać. Warto mieć w zapasie co najmniej dwie lektury: jedną świadectwową i jedną o codzienności, bo pozwalają pokazać różne sposoby patrzenia na to samo stulecie.
Przykłady z lektur w bazie (8 z 11)
Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty) - Anonim (Średniowiecze)
Dwa anonimowe zabytki polskiego średniowiecza: plankt maryjny (Lament świętokrzyski) oraz wierszowany dialog moralistyczno-dydaktyczny z personifikacją śmierci i motywem danse macabre (Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią)
- Tematy: Cierpienie matki i motyw mater dolorosa, Compassio, czyli współcierpienie jako droga do zbawienia, Miłość macierzyńska i jej bezsilność i Motyw Stabat Mater i europejska tradycja planktu.
- Motywy: Strach, lęk i niepewność, Cierpienie i ofiara, Satyra i krytyka społeczna i Czas, los i przeznaczenie.
- Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
- Opracowanie: 17 postaci, 22 zdarzenia, poziom liceum, zakres podstawowy (matura).
Treny - Jan Kochanowski
Cykl trenów — liryka żałobna (epicedium)
- Tematy: Żałoba ojca po śmierci dziecka, Kryzys filozofii stoickiej, Bunt wobec porządku świata i kryzys wiary i Poezja jako ratunek.
- Motywy: Śmierć i przemijanie, Wiara, sacrum i religia, Sztuka, artysta i wyobraźnia i Cierpienie i ofiara.
- Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
- Opracowanie: 11 postaci, 14 zdarzeń, poziom liceum, zakres rozszerzony (matura).
Wybór fraszek, wybrana pieśń, treny VII i VIII - Jan Kochanowski
Wybór liryki renesansowej: fraszka, pieśń, tren
- Tematy: Kryzys filozofii pocieszenia, Renesansowa radość życia i umiar, Vanitas i przemijanie i Śmierć dziecka i żałoba.
- Motywy: Śmierć i przemijanie, Dom i rodzina, Miłość i Szkoła, nauka i wychowanie.
- Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
- Opracowanie: 8 postaci, 11 zdarzeń, poziom klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).
Mazurek Dąbrowskiego - Józef Wybicki
Piesn-patriotyczna
- Tematy: Nadzieja na odzyskanie niepodległości, Jedność narodu w rozbiorach, Męstwo i gotowość do walki i Pamięć o bohaterach narodowych.
- Motywy: Ojczyzna i patriotyzm, Dom i rodzina, Pamięć, historia i tradycja i Podróż, wędrówka i tułaczka.
- Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
- Opracowanie: 7 postaci, 12 zdarzeń, poziom klasy 4–6 szkoły podstawowej.
Wybrana satyra - Ignacy Krasicki
Cykl satyr oświeceniowych wierszem, o różnorodnej formie narracyjnej
- Tematy: Krytyka sarmatyzmu, Walka z ciemnotą i przesądami, Krytyka obyczajów dworskich i Nałóg społeczny i umiarkowanie.
- Motywy: Satyra i krytyka społeczna, Dobro i zło, Dom i rodzina i Humor, groteska i absurd.
- Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
- Opracowanie: 12 postaci, 16 zdarzeń, poziom liceum, zakres podstawowy (matura).
Wybrane bajki - Ignacy Krasicki
Bajka
- Tematy: Wolność i niewola, Prawo silniejszego, Obłuda religijna i Satyra na próżność i flaterię.
- Motywy: Satyra i krytyka społeczna i Sztuka, artysta i wyobraźnia.
- Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
- Opracowanie: 11 postaci, 12 zdarzeń, poziom klasy 4–6 szkoły podstawowej.
Romantyczność i inne ballady - Adam Mickiewicz
Cykl ballad z tomu Ballady i romanse, manifest polskiego romantyzmu
- Tematy: Spór rozumu z wiarą, Manifest romantyzmu, Świat ludowy i jego wiara i Świat nadprzyrodzony i moralny porządek.
- Motywy: Wina, kara i sumienie, Natura i przyroda, Humor, groteska i absurd i Śmierć i przemijanie.
- Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
- Opracowanie: 14 postaci, 19 zdarzeń, poziom liceum, zakres podstawowy (matura).
Wiersze dla dzieci - Julian Tuwim
Zbiór wierszy dla dzieci (poezja dziecięca: wiersze rymowane, dźwiękonaśladowcze i humorystyczne)
- Tematy: Dźwięk naśladujący świat, Rytm, refren i wyliczanka, Humor i absurd i Wspólny wysiłek.
- Motywy: Humor, groteska i absurd, Język, mowa i porozumienie, Postęp, technika i cywilizacja i Zabawa, święto i radość.
- Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
- Opracowanie: 12 postaci, 15 zdarzeń, poziom klasy 1–3 szkoły podstawowej.
Pytania egzaminacyjne
Pytania z bazy serwisu, w których wraca ten materiał (7 pytań). Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź, tak jak na egzaminie.
- Renesans - Jan Kochanowski
W którym cyklu utworów Jan Kochanowski przechodzi głęboki kryzys renesansowego stoicyzmu i chrześcijańskiego humanizmu po stracie córki?
- A. Treny (w szczególności Treny IX, X i XI)
- B. Pieśni (Pieśń świętojańska o Sobótce)
- C. Fraszki (O żywocie ludzkim)
- D. Odprawa posłów greckich
Poprawna odpowiedź: Treny (w szczególności Treny IX, X i XI)
W 'Trenach' Kochanowski podważa dotychczasowe stoickie ideały mądrości, która nie chroni przed cierpieniem ('Nieszczęsny ja człowiek...'), odzyskując spokój dopiero w Trenie XIX (Sen).
Podpowiedź: To cykl utworów żałobnych po śmierci córki Urszulki.
- Mazurek Dąbrowskiego
Kim był Józef Wybicki, autor „Mazurka Dąbrowskiego”?
- A. Autorem słów polskiego hymnu narodowego
- B. Kompozytorem melodii hymnu
- C. Dowódcą Legionów Polskich we Włoszech
- D. Królem Polski
Poprawna odpowiedź: Autorem słów polskiego hymnu narodowego
Józef Wybicki napisał słowa „Mazurka Dąbrowskiego” w 1797 roku, dlatego obecnie nazywa się go autorem hymnu. Dowódcą Legionów, o którym śpiewa pieśń - „Jeszcze Polska nie zginęła, kiedy my żyjemy” - był Jan Henryk Dąbrowski, nie Wybicki. Melodia jest ludowa, a Wybicki nigdy nie był królem.
Podpowiedź: W tytule utworu występuje nazwisko wodza, ale autorem tekstu był ktoś inny.
- Treny - kryzys światopoglądowy
Na czym polega kryzys światopoglądowy wyrażony w Trenach Kochanowskiego?
- A. poeta podważa dotychczasową wiarę w harmonijny porządek świata
- B. poeta rezygnuje z pisania i porzuca literaturę
- C. poeta zmienia wyznanie i porzuca chrześcijaństwo
- D. poeta oskarża lekarzy o śmierć córki
Poprawna odpowiedź: poeta podważa dotychczasową wiarę w harmonijny porządek świata
Kochanowski przez całe życie głosił umiar i zgodę z porządkiem świata, a śmierć córki ten porządek podważa. W Trenach poeta kłóci się z Bogiem, przywołuje filozofów starożytnych i nie znajduje pocieszenia, co nosi nazwę „kryzysu światopoglądowego humanisty”. Nie porzuca jednak wiary ani pisania - wręcz odwrotnie, cały cykl jest próbą odzyskania sensu.
Podpowiedź: Zapytaj, co poeta głosił przed śmiercią córki i czy nadal w to wierzy.
- Treny - Tren VII
Czym charakteryzuje się „Tren VII” Kochanowskiego na tle całego cyklu?
- A. Jest trenem żartobliwym, parodiującym gatunek
- B. Jest wyłącznie pochwałą Urszulki, bez nuty buntu
- C. Jest ostatnim trenem cyklu, w którym poeta się uspokaja
- D. Jest punktem zwrotnym - poeta buntuje się wobec Boga i swego cierpienia
Poprawna odpowiedź: Jest punktem zwrotnym - poeta buntuje się wobec Boga i swego cierpienia
W „Trenie VII” ból przeradza się w bunt skierowany przeciwko Bogu i porządkowi świata - poeta oskarża Stwórcę i podważa sens cnoty. To zerwanie z konwencją gatunku, który tradycyjnie kończył się pocieszeniem, i dlatego mówi się o tym trenie jako o punkcie zwrotnym cyklu. Ostatnim trenem jest „Tren XIX, albo Sen”, w którym poeta odzyskuje równowagę.
Podpowiedź: Sprawdź, gdzie w cyklu pojawia się bunt - i pamiętaj, że ostatnim trenem jest „Sen”.
- Treny - Tren VIII
Co odróżnia „Tren VIII” Kochanowskiego od pozostałych trenów cyklu?
- A. Jest pochwałą zalet Urszulki i próbą ocalenia jej pamięci
- B. Jest buntem przeciwko Bogu i oskarżeniem go o okrucieństwo
- C. Jest opisem ceremonii pogrzebowej
- D. Jest pytaniem o istnienie życia po śmierci
Poprawna odpowiedź: Jest pochwałą zalet Urszulki i próbą ocalenia jej pamięci
Tren VIII wyłamuje się z żałobnego tonu cyklu: poeta wylicza zalety córki i jej zachowania, próbując ocalić ją od zapomnienia. To moment, w którym żałoba ustępuje pochwale. Bunt przeciw Bogu należy do Trenu X, pytanie o życie po śmierci do Trenu IX, a opis obrzędu pogrzebowego nie jest tematem żadnego z trenów.
Podpowiedź: Sprawdź, czy ten tren jest o stracie, czy o samej Urszulce.
- Treny - Tren VIII, wyliczenie zalet
Dlaczego wyliczenie zalet Urszulki w „Trenie VIII” jest zabiegiem celowym?
- A. Ma ocalić pamięć dziecka i pokazać wielkość straty
- B. Ma pocieszyć samego poetę i zakończyć żałobę
- C. Ma udowodnić, że Urszulka była wybitnie uzdolniona
- D. Ma wprowadzić element komiczny do cyklu
Poprawna odpowiedź: Ma ocalić pamięć dziecka i pokazać wielkość straty
Wyliczenie służy dwóm celom naraz: utrwala pamięć dziecka, które zmarło wcześnie, i uzasadnia rozmiar straty - im więcej zalet, tym większa pustka po zmarłej. Nie kończy żałoby, bo po Trenie VIII wracają tony rozpaczy, a cykl zamyka dopiero Tren XIX. Podkreślanie uzdolnień nie jest celem samym w sobie, lecz środkiem.
Podpowiedź: Zapytaj, po co ktoś wylicza czyjeś zalety, gdy już nie żyje.
- Matura PR - Treny Jana Kochanowskiego
W Trenie XIX Kochanowski kończy kryzys światopoglądowy snem o matce. Dlaczego sen, a nie argument filozoficzny, przynosi ukojenie?
- A. Sen działa na emocje i przywraca więź z wartościami, których rozum nie zdołał obronić
- B. Sen jest tańszy literacko niż dysputa filozoficzna
- C. Kochanowski nie znał filozofii stoickiej
- D. Sen ma dowieść, że Urszulka żyje w sensie dosłownym
Poprawna odpowiedź: Sen działa na emocje i przywraca więź z wartościami, których rozum nie zdołał obronić
Cykl trenów pokazuje, że argumenty stoickie rozbijają się o żałobę - dopiero wizja matki z Urszulką przywraca porządek na poziomie emocjonalnym i religijnym. Chodzi więc o drogę inną niż rozumowanie. Zarzut o ekonomię literacką pomija sens utworu; Kochanowski znał stoicyzm i sam go wcześniej wyznawał; sen nie dowodzi dosłownego życia Urszulki, lecz przywraca wiarę w trwałość wartości.
Podpowiedź: Zwróć uwagę, że ukojenie przychodzi ze snu, a nie z rozumowania.
Wszystkie lektury: poezja
Brzechwa dzieciom
Jan Brzechwa (1953 r.)
Wybór utworów. Wieś, rzeczka i krzak nad wodą (Kaczka Dziwaczka). Targ i stragan z warzywami w dzień targowy (Na straganie). Ogród warzywny i grządki (Pomidor, Chrzan, Na straganie). Dom, kanapa i pokój (Leń, Samochwała). Gabinet lekarski (Żaba). Miasta, miasteczka i okolice w różnych częściach Polski (Sójka). Kaczka Dziwaczka mieszka nad rzeczką, obok krzaka, ale zamiast trzymać się wody wyrusza na piesze wycieczki. Kaczka załatwia zwykłe sprawy na opak — jej sprawunki w mieście nie mają wiele wspólnego że zdrowym rozsądkiem, co zadziwia inne kaczki.
Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty)
Anonim (Średniowiecze) (1400 r.)
Fragmenty. Lament świętokrzyski: Golgota pod Jerozolimą w Wielki Piątek, w czasie męki i śmierci Chrystusa; Lament świętokrzyski: liturgiczna i dewocyjna przestrzeń Wielkiego Piątku; tekst mógł być wykonywany podczas misterium wielkopiątkowego, które nie zachowało się w całości. Oba zabytki są utworami anonimowymi i figurują w podstawie programowej języka polskiego dla liceum i technikum jako lektury obowiązkowe omawiane w zakresie fragmentów. Lament świętokrzyski datuje się na drugą połowę XV wieku; najstarszy i jedyny znany odpis powstał około 1470 roku. Tytuł utworu pochodzi od benedyktyńskiego klasztoru na Świętym Krzyżu (Łysa Góra), gdzie przechowywano rękopis; w obiegu są także tytuły Żale Matki Boskiej pod krzyżem oraz Plankt. Autor utworu pozostaje nieznany; tradycja przypisuje spisanie tekstu przeorowi klasztoru świętokrzyskiego Andrzejowi ze Słupi, który miał zapisać go w latach siedemdziesiątych XV wieku.
Mazurek Dąbrowskiego
Józef Wybicki (1797 r.)
Fragmenty. Reggio Emilia we Włoszech, miejsce powstania pieśni; obóz Legionów Polskich we Włoszech; ziemia Polska wyobrażona jako cel powrotu; Wisła i rzeki włoskie jako kierunki przemarszu; Polska lat 1795-1797 po rozbiorach. Tekst pieśni powstał w 1797 roku w Reggio Emilia, w obozie Legionów Polskich formowanych we Włoszech po utracie niepodległości. Autorem słów był Józef Wybicki, działacz polityczny i żołnierz związany z legionami generała Dąbrowskiego. Pieśń miała charakter marszowy: rytmem nawiązywała do mazura, tańca znanego polskiej szlachcie i ludowi. Refren zwraca się wprost do nazwiska generała Jana Henryka Dąbrowskiego i obiecuje powrót legionistów do Polski. Pierwsza zwrotka otwiera się zapowiedzią, że sprawa Polski nie zginęła, dopóki naród żyje.
Najpiękniejsze wiersze
Danuta Wawiłow (1999 r.)
Wybór utworów. Dom rodzinny, poranek i kuchnia. Łazienka, przedpokój oraz tramwaj. Podwórko z kałużami po deszczu. Sypialnia dziecka wieczorem. Kuchnia i szafka z daktylami. Droga w nieznane i kraina marzeń. Trójkątne królestwo i sala tronowa. Pokój, w którym dziecko lepi z plasteliny. Dom, w którym mieszka siostra. Przestrzeń dziecięcej wyobraźni. Tytuł Najpiękniejsze wiersze nie jest autorskim tomem z jednym pierwodrukiem, lecz nazwą, którą różni wydawcy nadają wyborom wierszy pochodzących z różnych tomików autorki, dlatego nie istnieje jeden kanoniczny spis treści tego zbioru i trzeba go.
Romantyczność i inne ballady
Adam Mickiewicz (1822 r.)
Fragmenty. Miasteczko na dawnej Litwie z rynkiem, przy którym nocą gromadzi się tłum wokół Karusi. Teren przy cmentarzu i ratuszu, gdzie dziewczyna rozmawia z duchem zmarłego Jasia. Jezioro Świteź i okolice Płużyn na dawnych ziemiach litewskich. Las nad Bugiem i droga powrotna kupca do domu, miejsce napadu zbójców. Karusia, osierocona dziewczyna zakochana w zmarłym Jaśku, nocuje na rynku miasteczka i twierdzi, że widzi ducha ukochanego, z którym rozmawia i tańczy. Karusia pochodzi z ludu, została sierotą i po śmierci Jasia popadła w stan, który otoczenie uważa za obłęd, a ona sama trwa w przekonaniu o codziennych spotkaniach z ukochanym. Dziewczęta z tłumu odprowadzają Karusię do domu, bo powszechnie uważa się ją za osobę obłąkaną i dziwną, choć sam tłum przyciąga wieść o jej nocnych seansach. Starzec wykładający rozumem świat uważa Karusię za ofiarę zabobonu i twierdzi, że zjawę trzeba wytłumaczyć złudzeniem zmysłów oraz chorobą wyobraźni.
Treny
Jan Kochanowski (1580 r.)
Dom poety w Czarnolesie po śmierci małej córki — puste pokoje, do których wraca się pamięcią. Wnętrze żałoby ojca: noc bez snu, łóżko, komnata dziecka, jej zabawki i ubranka. Przestrzeń wyobraźni i snu: wizja matki zmarłej, rozmowa ojca z duchem. Ogólnoludzka scena egzystencjalna: świat, w którym śmierć zaskakuje nawet najsilniejszych. Cykl otwiera prośba o płacz Heraklita i pieśń Symonidesa, by opłakać przedwczesną śmierć dziewczynki, która odeszła przed dojrzeniem zarówno ciała, jak i rozumu — sygnał paradoksu trenu o dziecku. W Trenie I podmiot nazywa zmarłą orężem odranym z boku matki i pyta, czy ją pod ziemią zamknął Prozerpina, sięgając po mitologiczne obrazy śmierci. Tren II rozpamiętuje to, jak ojciec pisał kiedyś wesołe wiersze o dzieciach, a teraz pióro porzucił, bo jedyna córeczka, o którą mu chodziło, umarła.
Wiersze dla dzieci
Julian Tuwim (1938 r.)
Wybór utworów. Stacja kolejowa i trasa pociągu; ogród i pole z rzepką; afrykańska wioska i szkoła; dom pana Hilarego; podniebna podróż aeroplanem; dwudziestolecie międzywojenne. Tytuł Wiersze dla dzieci nie oznacza jednego utworu, lecz zbiorczy tytuł, pod którym w rozmaitych wydaniach ukazują się wiersze Tuwima dla najmłodszych; skład i układ tomów różnią się między wydawcami. Wiersz Bambo, najstarszy z omawianych w szkole utworów tego zbioru, ukazał się po raz pierwszy w 1935 roku na łamach Wiadomości Literackich.
Wścibscy
Dorota Gellner (2012 r.)
Wybór utworów. Polska, bliżej nieokreślone miasto. Sceny rozgrywają się w przestrzeniach codziennych i sąsiedzkich: park, klatka schodowa i mieszkania sąsiadów (drzwi, dziurka od klucza, ściana między mieszkaniami), ogród sąsiadów z murem porośniętym różami, cukiernia, dom rodzinny przy stole i przed telewizorem, gabinet lekarski. Książka jest cyklem siedemnastu krótkich, osobnych, rymowanych historyjek dla dzieci o wścibstwie, czyli o niezdrowym interesowaniu się cudzymi sprawami.
Wybór fraszek, wybrana pieśń, treny VII i VIII
Jan Kochanowski (1580 r.)
Wybór utworów. Czarnolas – wiejski dwór poety, opisany we fraszce Na dom w Czarnolesie i Na lipę; Świat dworski i towarzyski Polski renesansowej, z którego czerpał większość fraszek; Dom Kochanowskiego w Czarnolesie po śmierci córki Urszulki, sceneria trenów VII i VIII. Fraszka Na dom w Czarnolesie przedstawia dom poety jako miejsce zdrowia, czystości, dobrych obyczajów i spokoju, w którym uczone rozmowy toczą się bez pretensji i poezja porządkuje życie. We fraszce O żywocie ludzkim poeta podsumowuje los człowieka jako ciąg niedosytu: nikt nie jest zadowolony że swojego położenia, a szczęście uznaje się dopiero po jego utracie. Fraszka O doktorze Hiszpanie jest satyrą na nieuctwo i medycynę szarlatana, który łapie pacjentów jak raki łapią na patyk czaple – puenta odsłania oszustwo. We fraszce Na lipę podmiot liryczny ucztuje w cieniu lipy posadzonej w 1511 roku przez panią Annę z Otfinowskich i dziękuje człowiekowi, który ją posadził, chwytając się radości tu i teraz.
Wybrana satyra
Ignacy Krasicki (1779 r.)
Fragmenty. Rzeczpospolita szlachecka drugiej połowy XVIII wieku w czasach panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Dwory i folwarki ziemiańskie, w których rozgrywają się opowieści o modnych żonach i pijackich obyczajach. Dwór królewski i warszawskie salony, wobec których szlachta sformułowała szereg oskarżeń. Cykl Satyry ukazał się w dwóch częściach, w latach 1779 i 1782, i był jedną z najważniejszych realizacji gatunku w polskim oświeceniu. Satyra Do króla otwiera część pierwszą cyklu i formułuje poetykę całego tomu, odpowiadając zarazem na zarzuty kierowane wobec autora przez jego krytyków. W Do króla szlacheckie oskarżenia wobec monarchy nie padają z ust samego autora, lecz są przywołane w mowie pozornie zależnej, którą satyra następnie demaskuje. Szlachta w Do króla zarzuca królowi słabość wobec obcych, rozpustę na dworze, łamanie dawnych obyczajów i lekceważenie spraw państwa.
Wybrane bajki
Ignacy Krasicki (1779 r.)
Fragmenty. Las, klatka i staw jako scenerie bajek zwierzęcych; dom i pracownia malarzy w bajce obyczajowej; Polska rzeczywistość czasów oświecenia; Śląsk i dwory jako tło bajek o ludziach. Ptaszki w klatce to bajka o ptakach zamkniętych w klatce, które kontrastują swoje cierpienie ze swobodą wolnych ptaków. W Ptaszkach w klatce ptaki porównują ciasnotę klatki z otwartym lasem, wskazując na różnicę między niewolą a wolnością. Morał bajki o ptaszkach głosi, że żaden dostatek nie zrekompensuje utraty wolności. Czapla, ryby i rak to bajka o zwierzętach wodnych, które spierają się o pierwszeństwo w zdobywaniu pokarmu. W tej bajce zwierzęta ujawniają swoje wady: pychę, chciwość i zawyżone ambicje, które prowadzą wspólnotę do straty.
Te 11 lektur: 1204 fakty źródłowe, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania
Słownik terminów, motywy i pisarze gatunku: Poezja
Poznaj definicje teoretycznoliterackie, dominujące motywy oraz autorów reprezentujących ten gatunek w kanonie lektur.
Powiązane definicje w Słowniku Terminów
Pełny słownik →Główni twórcy w tym gatunku
Pozostałe gatunki w katalogu
Powiązane narzędzia egzaminacyjne i katalogi wiedzy
Połącz trening zadań egzaminacyjnych z powtórką lektur obowiązkowych, motywów toposowych, cech epok oraz pojęć teoretycznoliterackich.
9 pełnych arkuszy E8 i matury z czasem i punktacją
Teza, lektura obowiązkowa, 2 konteksty i błąd kardynalny
Porównanie dwóch tekstów w rygorze 60-90 wyrazów
Zaproszenie i ogłoszenie z checklistą 5 elementów CKE
Testy z polskiego, historii, matematyki, biologii i WOS
Plan nauki od września do maja z kamieniami milowymi
Szybki dostęp do katalogów lektur i kompendiów
Źródła zewnętrzne, biblioteka cyfrowa i materiały CKE
Zweryfikowane zasoby instytucji publicznych, bibliotek cyfrowych oraz informatorów egzaminacyjnych, które poszerzają kontekst lekturowy i historycznoliteracki.
Informator o egzaminie maturalnym w Formule 2023 i wykaz zagadnień CKE
Oficjalne wytyczne egzaminacyjne, kryteria punktowania zadań otwartych, wypracowań i arkusze pokazowe.
Zintegrowana Platforma Edukacyjna - lekcje, konteksty i ćwiczenia MEN
Państwowa baza materiałów edukacyjnych dla szkół podstawowych i ponadpodstawowych.
Katalog gatunków literackich w domenie publicznej - Wolne Lektury
Darmowe, kompletne wydania lektur szkolnych z przypisami i komentarzem filologicznym.
Słownik języka polskiego i Encyklopedia PWN - poetyka i teoria literatury
Naukowe definicje pojęć teoretycznoliterackich, normy językowe oraz biogramy twórców.