Motyw: Humor, groteska i absurd

Na czym polega ten motyw

Humor i groteska to dwa pokrewne, ale nie tożsame sposoby patrzenia na świat. Humor bawi przez komizm sytuacji, języka i charakteru postaci; groteska wykrzywia rzeczywistość tak, że śmiech przechodzi w niepokój. Typowe chwyty to karykatura, hiperbola, parodia, maska, dziwność, sprowadzenie człowieka do funkcji, cielesność i mechaniczność. Świat groteskowy rządzi się logiką snu albo koszmaru: elementy realistyczne mieszają się z fantastycznymi, a bohater nie kontroluje reguł, w których żyje. Powtarzające się symbole to lalka, maska, gabinet, biuro, mundurek, strój i scena. Motyw czyta się dwojako: jako źródło rozrywki i jako narzędzie demaskacji. Groteska rzadko jest celem sama w sobie, zwykle obnaża przymus ukryty w instytucjach, języku i konwenansach. W lekturach szkolnych warto zauważyć, że śmiech bywa tu gorzki, a absurd nie znaczy bezsensu. Największy spór interpretacyjny dotyczy tego, czy groteskowy świat jest diagnozą rzeczywistości, czy tylko grą konwencjami.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Ferdydurke (fragmenty) - Witold Gombrowicz (1937 r.)

Groteska jest tu zasadą konstrukcji świata przedstawionego: codzienność zostaje wykrzywiona, żeby ujawnić przymus kryjący się w formach społecznych.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Przewrotna powieść inicjacyjna i parodia Bildungsromanu oraz Groteska, absurd i śmiech jako broń.
• Gatunek: powieść awangardowa i eksperymentalna; groteska; powieść autotematyczna; przewrotna powieść inicjacyjna, czyli anty-Bildungsroman; elementy…
• Tematy opracowania: Forma jako zniewolenie i jej nieuchronność oraz Niedojrzałość, młodość i wieczne dziecko jako wartość.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa lat trzydziestych XX wieku: mieszkanie Józia, gimnazjum dyrektora Piórkowskiego, pensja i nowoczesny dom Młodziaków w willowej dzielnicy; Bolimowo pod Warszawą: dwór wujostwa Hurleckich, jego wnętrza, kredens…
• Opracowanie: 18 postaci, 20 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Mistrz i Małgorzata - Michaił Bułhakow (1966 r.)

Elementy groteskowe i fantastyczne pokazują zwyczajną rzeczywistość od strony jej ukrytych mechanizmów.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Satyra na społeczeństwo radzieckie oraz Moskwa jako przestrzeń nadprzyrodzona.
• Gatunek: powieść filozoficzno-fantastyczna, satyra obyczajowa, parabola ewangeliczna
• Tematy opracowania: Dobro i zło jako nieodłączne siły oraz Tchórzostwo jako najcięższa wada człowieka.
• Czas i miejsce akcji: Moskwa lat trzydziestych XX wieku, Związek Radziecki okresu stalinizmu; Aleja Sadowa, mieszkanie numer pięćdziesiąt na czwartym piętrze domu na Alei Sadowej zamieszkane przez Wołanda i jego orszak; Teatr Variétés…
• Opracowanie: 15 postaci, 20 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Szewcy - Stanisław Ignacy Witkiewicz (1934 r.)

Świat przedstawiony jest absurdalny w warstwie sytuacji i języka, a groteska służy tu rozrachunkowi z porządkiem społecznym.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: groteska.
• Gatunek: dramat groteskowy, Naukowa sztuka ze śpiewkami w trzech aktach
• Tematy opracowania: cykl rewolucji i degeneracja władzy oraz katastrofizm.
• Czas i miejsce akcji: fantastycznie urządzony gabinet szewski i warsztat, miejsce niedookreślone geograficznie i czasowo; więzienie i tak zwana leniwnia, do której zostają zamknięci szewcy; pałacowe i urzędowe wnętrza nowej władzy po zamachu…
• Opracowanie: 10 postaci, 10 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Tango - Sławomir Mrożek (1964 r.)

Groteska działa jako diagnoza rozpadu porządku: śmiech widza miesza się z niepokojem, bo świat sceniczny wymyka się regułom.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Rytuał i zwyczaj, Groteska oraz Absurd egzystencji.
• Gatunek: groteskowy dramat w trzech aktach, nasycony poetyką teatru absurdu
• Tematy opracowania: Forma i bezkształt oraz Bunt pokoleń.
• Czas i miejsce akcji: jeden pokój w mieszkaniu Stomila, umeblowany tak, że przypomina jednocześnie salon i zagrodę, z ławką, stołem i porządkami gospodarskimi; ta sama scena przez całą sztukę, zgodnie z zasadą jedności miejsca; wnętrze…
• Opracowanie: 8 postaci, 14 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Zemsta - Aleksander Fredro (1834 r.)

Humor działa na poziomie intrygi i karykatury, a konflikt sąsiedzki pokazany jest z dystansem ośmieszającym obie strony sporu.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Komizm sytuacyjny i charakterów, Sarmatyzm i obyczaj szlachecki oraz Interioryzacja dramatu romantycznego i komedia Fredry.
• Gatunek: komedia obyczajowa (romantyzm) w czterech aktach
• Tematy opracowania: Konflikt sąsiedzki i zemsta oraz Komizm sytuacyjny i charakterów.
• Czas i miejsce akcji: Zamek dzielony murem na dwie części: połowa Cześnika i połowa Rejenta Milczka; Ogród zamkowy - miejsce spotkań Klary i Wacława; Pokoje Cześnika i służba mu podległa (Papkin, Dyndalski, Perełka, Śmigalski); Wieś i zamek…
• Opracowanie: 12 postaci, 18 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Motyw w pozostałych lekturach z bazy (16)

Motyw występuje jeszcze w 16 lekturach; pokazujemy 6 z nich, a pełna lista jest w siatce na końcu strony.

Mikołajek - René Goscinny, Jean-Jacques Sempé

• Wątki motywu w tej lekturze: Komizm sytuacyjny i językowy.
• Tematy opracowania: Świat widziany oczami dziecka oraz Komizm sytuacyjny i językowy.
• Opracowanie: 15 postaci, 22 zdarzenia, etap klasy 4–6 szkoły podstawowej.

Skąpiec - Molier

• Wątki motywu w tej lekturze: Komizm charakteru i sytuacji.
• Tematy opracowania: Skąpstwo jako monomania oraz Małżeństwa układane.
• Opracowanie: 14 postaci, 17 zdarzeń, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Wybrana satyra - Ignacy Krasicki

• Wątki motywu w tej lekturze: Krytyka sarmatyzmu oraz Ironia oświeceniowa i puenta.
• Tematy opracowania: Krytyka sarmatyzmu oraz Walka z ciemnotą i przesądami.
• Opracowanie: 12 postaci, 16 zdarzeń, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Brzechwa dzieciom - Jan Brzechwa

• Wątki motywu w tej lekturze: Świat na opak oraz Humor i gra słowem.
• Tematy opracowania: Świat na opak oraz Przechwalanie się i zarozumialstwo.
• Opracowanie: 11 postaci, 18 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Romantyczność i inne ballady - Adam Mickiewicz

• Wątki motywu w tej lekturze: Ironia i folklor biesiadny.
• Tematy opracowania: Spór rozumu z wiarą oraz Manifest romantyzmu.
• Opracowanie: 14 postaci, 19 zdarzeń, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Kubuś Puchatek - Alan Aleksander Milne

• Wątki motywu w tej lekturze: Nonsens i gra językowa.
• Tematy opracowania: Przyjaźń i wspólnota oraz Dziecięca wyobraźnia i zabawa.
• Opracowanie: 10 postaci, 16 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: 5 lektur.
• klasy 4–6 szkoły podstawowej: 2 lektury.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): 3 lektury.
• liceum, zakres podstawowy (matura): 6 lektur.
• liceum, zakres rozszerzony (matura): 5 lektur.
• Największy kontrast epok dają „Skąpiec” (Barok) i „Wścibscy” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Antygona w Nowym Jorku” (Dramat) i „Artysta” (Opowiadanie) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Satyra i krytyka społeczna” (Szewcy, Tango i Wybrana satyra) i „Zabawa, święto i radość” (Kubuś Puchatek, Tango i Wiersze dla dzieci).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Ferdydurke (fragmenty)” (18 postaci i 20 zdarzeń w opracowaniu) oraz „Mikołajek” (15 postaci, 22 zdarzenia).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 21, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 6 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Humor, groteska i absurd” reprezentują w tej epoce: Antygona w Nowym Jorku, Artysta, Brzechwa dzieciom, Detektyw Pozytywka, Kajko i Kokosz: Szkoła latania, Mała Apokalipsa, Mikołajek, Mistrz i Małgorzata, Najpiękniejsze wiersze, Tango i Wścibscy.

Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939)

Epoka odzyskanej wolności, w której literatura programowo zrywa z obowiązkami wobec narodu: ma bawić, eksperymentować i kpić. Równolegle dwudziestolecie jest czasem niepokoju o przyszłość i zapowiedzią katastrofy, którą pisarze przeczuwają. Formy się zmieniają: groteska, absurd, nowa powieść, reportaż, poezja lingwistyczna i witalistyczna. W lekturach szkolnych to czas powieści o dojrzewaniu i o kryzysie świata dorosłych oraz absurdalnych dramatów o władzy.

Motyw „Humor, groteska i absurd” reprezentują w tej epoce: Ferdydurke (fragmenty), Kubuś Puchatek, Proces (fragmenty), Szewcy i Wiersze dla dzieci.

Romantyzm (1822–1863 (w Polsce))

Motyw „Humor, groteska i absurd” reprezentują w tej epoce: Romantyczność i inne ballady i Zemsta.

Barok (XVII w.)

Motyw „Humor, groteska i absurd” reprezentują w tej epoce: Skąpiec.

Oświecenie (XVIII w.)

Motyw „Humor, groteska i absurd” reprezentują w tej epoce: Wybrana satyra.

Motyw pojawia się też w lekturach z epoki: Młoda Polska - ich lektury są w siatce na końcu strony.

Motywy pokrewne

Satyra i krytyka społeczna

Wyśmianie wad zbiorowości: obłudy, pychy i głupoty.

Lektury wspólne z motywem „Humor, groteska i absurd”: Szewcy, Tango i Wybrana satyra (3).

Zabawa, święto i radość

Radość, gra i świętowanie jako przeciwwaga dla trudu.

Lektury wspólne z motywem „Humor, groteska i absurd”: Kubuś Puchatek, Tango i Wiersze dla dzieci (3).

Strach, lęk i niepewność

Paraliżujący lęk, groza i niepokój wobec nieznanego.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Tożsamość i poszukiwanie siebie

Kim jestem — pytanie o korzenie, wybory i własne miejsce.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Osobno trzeba pilnować granicy między humorem a groteską: w jednym utworze mogą współistnieć i przechodzić jedno w drugie, ale pełnią różne funkcje.

• Kwestia sporna w „Ferdydurke (fragmenty)”: Czy Ferdydurke jest satyrą na polskie środowiska, czy diagnozą uniwersalnego zniewolenia formą? Stanowisko pierwsze: materiał powieści jest wyraźnie polski i społeczny, bo utwór ośmiesza trzy konkretne środowiska, czyli szkołę, nowoczesne…
• Kwestia sporna w „Mistrz i Małgorzata”: Czy Wołand jest postacią złą, dobrą, czy zbyt złożoną na taką ocenę? Z punktu widzenia etyki chrześcijańskiej to diabeł i władca ciemności, a jego kary są okrutne i nieprzewidywalne.…
• Kwestia sporna w „Szewcy”: Czy finał dramatu pokazuje zwycięstwo technokracji, czy raczej jej samozagładę? maszyny i biurokracja całkowicie przejmują władzę, co odczytuje się jako zwycięstwo technokracji; obraz świata po zwycięstwie jest tak zdegenerowany…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 21 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 25 pytań, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Młoda Polska - Wesele

   Której z postaci symbolicznych z 'Wesela' Stanisława Wyspiańskiego NIE przypisano właściwego rekwizytu ani znaczenia?

   1. A. Chochoł - symbol uśpienia narodu i nadziei na odrodzenie
   2. B. Wernyhora - przekazuje złoty róg wzywający do powstania
   3. C. Stańczyk - wręcza kaduceusz symbolizujący zgodę narodową
   4. D. Widmo - ukazuje się Gospodyni jako wspomnienie jej młodzieńczej miłości, zmarłego młodego malarza

   Poprawna odpowiedź: Stańczyk - wręcza kaduceusz symbolizujący zgodę narodową

   Stańczyk wręcza Dziennikarzowi (Rudolfowi Starzewskiemu) kaduceusz polski jako symbol usypiania sumienia narodu i politycznej bierności zachowawczej, a nie zgody.

   Podpowiedź: Pytanie jest przeczące - szukamy opisu, który rozmija się z tekstem dramatu.

2. Literatura Współczesna - Tango

   Finałowy taniec tanga 'La Cumparsita' w dramacie 'Tango' Sławomira Mrożka tańczą:

   1. A. Edek z wujem Eugeniuszem nad ciałem zabitego Artura
   2. B. Artur z Alą podczas ceremonii ślubnej
   3. C. Stomil z Eleonorą w geście anarchii
   4. D. Edek z Alą po przejęciu władzy

   Poprawna odpowiedź: Edek z wujem Eugeniuszem nad ciałem zabitego Artura

   Tango tańczą prymitywny cham Edek oraz uległy wuj Eugeniusz, co stanowi aluzję do chocholego tańca i symbolizuje triumf bezmyślnego totalitaryzmu.

   Podpowiedź: Zwycięzcą dramatu jest siła fizyczna, a nie intelekt - pomyśl, kto przejmuje dom.

Wszystkie lektury z motywem Humor, groteska i absurd

Te 21 lektur: 2486 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania