Motyw: Strach, lęk i niepewność

Na czym polega ten motyw

Strach to reakcja na konkretne zagrożenie, lęk to niepokój bez wyraźnej przyczyny, który trwa i nie daje spokoju. Literatura chętnie pokazuje oba, bo są doskonałym narzędziem budowania napięcia i pozwalają wejść do wnętrza bohatera. Lęk jest szczególnie ciekawy w monologu: czytelnik widzi myśli, które bohater ukrywa przed wszystkimi. Powtarzalna konwencja to bohater sam w ciemności, w obcym miejscu, wobec zapowiedzi śmierci albo przed decyzją, której nie da się cofnąć. Typowe sceny to bezsenność, czuwanie przy zmarłym, widzenie, złowieszczy sen, przesądny znak i wahanie przed czynem. Symbolem bywa cień, zwierciadło, noc, cisza przed burzą, dusza pokutująca i bladość twarzy. W lekturach szkolnych rozdziel strach bohatera od strachu, który tekst chce wywołać u czytelnika. To dwie różne rzeczy: pierwszy jest tematem, drugi - zabiegiem. Pytaj, czy lęk w utworze ma źródło realne (wojna, choroba, kara), czy wyobrażone, bo to zmienia ocenę bohatera. Zwróć uwagę na motyw sumienia - w wielu tekstach to nie duch straszy, ale wina, która nie pozwala spać. Różnice w interpretacjach pojawiają się przy postaciach, które mówią o lęku wobec śmierci. Jedno odczytanie widzi w tym słabość i brak zaufania, inne - uczciwe wyznanie i pełnię człowieczeństwa. Uważaj też na teksty grozy: ich sens nie polega na samym straszeniu, ale na pytaniu, czego ludzie boją się najbardziej i dlaczego.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 3. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Hamlet - William Szekspir (1603 r.)

Lęk i niepewność paraliżują decyzję bohatera, a dramat pokazuje strach od środka, jako monolog rozważań i wątpliwości.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Bycie a niebycie — monolog o śmierci.
• Gatunek: tragedia elżbietańska (dramat zemsty)
• Tematy opracowania: Zemsta i jej cena oraz Bycie a niebycie — monolog o śmierci.
• Czas i miejsce akcji: zamek Elsynor w Danii, przełom średniowiecza i epoki nowożytnej; mury zamkowe nocą, gdzie straż widzi ducha; komnata królowej, korytarze i komnata króla; cmentarz przy zamku w scenie finałowej; równolegle opisywana…
• Opracowanie: 14 postaci, 14 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Kapelusz Pani Wrony - Danuta Parlak (2009 r.)

Opowieść dla dzieci oswaja strach przez humor i łagodny dystans, zamiast grozy.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: odwaga mimo strachu oraz siła plotki.
• Gatunek: zbiór opowiadań dla dzieci
• Tematy opracowania: przywiązanie do rzeczy i tożsamość oraz odwaga mimo strachu.
• Czas i miejsce akcji: świat antropomorficznych zwierząt; czas bliżej nieokreślony, świat baśniowy bez dat.
• Opracowanie: 12 postaci, 18 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty) - Anonim (Średniowiecze) (1400 r.)

Oba teksty pokazują śmierć inaczej: Lament świętokrzyski - jako ból matki pod krzyżem, a Rozmowa Mistrza Polikarpa - jako wyrok, od którego nie ma ucieczki.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Strach i śmiech wobec śmierci: groteska i komizm.
• Gatunek: dwa anonimowe zabytki polskiego średniowiecza: plankt maryjny (Lament świętokrzyski) oraz wierszowany dialog moralistyczno-dydaktyczny…
• Tematy opracowania: Cierpienie matki i motyw mater dolorosa oraz Compassio, czyli współcierpienie jako droga do zbawienia.
• Czas i miejsce akcji: Lament świętokrzyski: Golgota pod Jerozolimą w Wielki Piątek, w czasie męki i śmierci Chrystusa; Lament świętokrzyski: liturgiczna i dewocyjna przestrzeń Wielkiego Piątku; tekst mógł być wykonywany podczas misterium…
• Opracowanie: 17 postaci, 22 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: jedna lektura.
• liceum, zakres podstawowy (matura): jedna lektura.
• liceum, zakres rozszerzony (matura): jedna lektura.
• Największy kontrast epok dają „Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty)” (Średniowiecze) i „Kapelusz Pani Wrony” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Hamlet” (Dramat) i „Kapelusz Pani Wrony” (Opowiadanie) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Śmierć i przemijanie” (Hamlet).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty)” (17 postaci i 22 zdarzenia w opracowaniu) oraz „Kapelusz Pani Wrony” (12 postaci, 18 zdarzeń).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur - w bazie są 3, więc tym uważniej dobierz te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 3 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Średniowiecze (V–XV w.)

Epoka teocentryczna: w centrum stoi Bóg, a ludzkie życie jest drogą ku zbawieniu. Literatura średniowieczna jest przede wszystkim dydaktyczna i wzorcowa - pokazuje postawy do naśladowania albo przestrzega przed potępieniem. Charakterystyczne dla niej są uniwersalizm, asceza, motyw danse macabre oraz dwie przeciwstawne wizje świata: rycerska i ascetyczna obok siebie. W lekturach szkolnych wracają pieśń religijna, legenda o świętym, moralitet, kronika i lament.

Motyw „Strach, lęk i niepewność” reprezentują w tej epoce: Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty).

Renesans (odrodzenie) (XVI w.)

Odrodzenie odwraca wzrok z nieba na człowieka: hasło humanizmu brzmi, że człowiek jest miarą wszechrzeczy. Literatura renesansu jest świecka, radosna i optymistyczna, ale nie naiwna - obok apoteozy życia pojawia się refleksja o jego kruchości. Twórcy wracają do wzorców antycznych, piszą po polsku i bawią się formą: fraszką, pieśnią, trenem, dramatem o władzy. W lekturach szkolnych renesans to Kochanowski i jego odpowiedź na śmierć córki, a także dramat o granicach wolności władcy.

Motyw „Strach, lęk i niepewność” reprezentują w tej epoce: Hamlet.

Współczesność (po 1939 r.)

Motyw „Strach, lęk i niepewność” reprezentują w tej epoce: Kapelusz Pani Wrony.

Motywy pokrewne

Śmierć i przemijanie

Umieranie, żałoba i czas, który wszystko zabiera.

Lektury wspólne z motywem „Strach, lęk i niepewność”: Hamlet (1).

Wina, kara i sumienie

Wyrzuty sumienia, odpowiedzialność za zło i wymierzanie kary.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Honor, odwaga i heroizm

Odwaga cywilna, bohaterstwo i rycerski kodeks.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Samotność i wyobcowanie

Bohater sam wobec świata — odosobnienie, obcość, brak porozumienia.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Nie sprowadzaj takich utworów do wyliczenia strasznych scen.

• Kwestia sporna w „Hamlet”: Czy Hamlet kocha Ofelię? Scena cmentarna i wcześniejsze wyznania pokazują prawdziwe uczucie przebijające przez maskę odrzucenia.…
• Kwestia sporna w „Kapelusz Pani Wrony”: W którym roku ukazało się pierwsze wydanie tomu? Według Wikipedii, opracowania poezja.org oraz recenzji z 2010 roku książka ukazała się w 2009 roku nakładem Wydawnictwa BIS, a jej ówczesne wydanie liczyło 56 stron.…
• Kwestia sporna w „Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty)”: Jak datować oba zabytki i czy podawane daty można uznać za pewne? Lament powstał w drugiej połowie XV wieku, a zachowany odpis sporządzono około 1470 roku, natomiast Rozmowa powstała na początku XV wieku, a jej odpis pochodzi z lat…

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Wszystkie lektury z motywem Strach, lęk i niepewność

Te 3 lektury: 418 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania