Oświecenie

Co to za epoka

Epoka rozumu: literatura ma uczyć, naprawiać obyczaje i oświecać umysły. Świeckość, krytycyzm i wiara w postęp idą w parze z satyrą i bajką, które piętnują wady społeczeństwa, a nie pojedynczego człowieka. Oświecenie w Polsce jest też epoką reform - pisarze angażują się w ratowanie kraju i dlatego sięgają po publicystykę, komedię polityczną i poemat dydaktyczny. W lekturach szkolnych wracają bajki i satyry oraz komedia o sarmackich przywarach.

Ramy epoki w bazie serwisu: XVIII w. Wszystkie liczby i nazwy w tym tekście pochodzą z katalogu lektur i z opracowań w bazie - serwis nie dopisuje do nich danych spoza źródeł.

Lektury tej epoki i co je łączy

Wszystkie lektury tej epoki mają jedną formę: Poezja (3). Etapy, na których się je czyta: klasy 4–6 szkoły podstawowej (2) i liceum, zakres podstawowy (matura) (1).

Opracowania w bazie

3

Autorzy

2 - Józef Wybicki i Ignacy Krasicki

Formy

Poezja (3)

Poziomy opracowań

klasy 4–6 szkoły podstawowej i liceum, zakres podstawowy (matura)

Status na liście lektur

obowiązkowa (3)

Zakres opracowań

fragmenty (3)

Lata utworów w katalogu

1779 r. – 1797 r.

Postacie i zdarzenia w opracowaniach

30 postaci, 40 zdarzeń

Motywy literackie

8: Ojczyzna i patriotyzm, Dom i rodzina, Pamięć, historia i tradycja, Podróż, wędrówka i tułaczka, Satyra i krytyka społeczna, Dobro i zło, Humor, groteska i absurd i Sztuka, artysta i wyobraźnia

Pytania quizowe i fakty źródłowe

pytań quizowych, 285 faktów

Pytania egzaminacyjne w bazie

2

Co je łączy

• Motywy powtarzające się w co najmniej dwóch lekturach epoki: Dom i rodzina (2), Satyra i krytyka społeczna (2). Jeśli któryś z nich rozpoznasz w tekście, jesteś w tej epoce.
• Tematy oznaczone w opracowaniach jako ważne: Nadzieja na odzyskanie niepodległości, Jedność narodu w rozbiorach, Krytyka sarmatyzmu, Walka z ciemnotą i przesądami, Wolność i niewola i Prawo silniejszego.
• Więcej niż jedną lekturę w tej epoce ma: Ignacy Krasicki (2).

Motywy tej epoki w całej bazie lektur

Motywy z opracowań tej epoki sprawdziliśmy w całym katalogu (110 lektur). Liczby mówią, w ilu utworach serwisu motyw występuje - w tej epoce i poza nią. To punkt zaczepienia dla wypracowania, które łączy lekturę tej epoki z tekstem z innej.

• Dom i rodzina - 27 lektur w bazie; w tej epoce 2; wraca też w: Współczesność, Młoda Polska, Dwudziestolecie międzywojenne oraz 5 innych.
• Humor, groteska i absurd - 21 lektur w bazie; w tej epoce 1; wraca też w: Współczesność, Dwudziestolecie międzywojenne, Romantyzm oraz 2 inne.
• Podróż, wędrówka i tułaczka - 13 lektur w bazie; w tej epoce 1; wraca też w: Współczesność, Średniowiecze, Dwudziestolecie międzywojenne oraz 3 inne.
• Dobro i zło - 11 lektur w bazie; w tej epoce 1; wraca też w: Starożytność (antyk), Średniowiecze, Romantyzm oraz 3 inne.
• Ojczyzna i patriotyzm - 11 lektur w bazie; w tej epoce 1; wraca też w: Współczesność, Romantyzm, Pozytywizm oraz 2 inne.

Epoka na tle listy lektur

• Katalog serwisu obejmuje 110 lektur w 10 epokach; Oświecenie to 3 z nich (3%).
• Pod względem liczby lektur to 9. epoka w bazie.
• Sąsiaduje chronologicznie z: Barok (1 lektura) i Romantyzm (12 lektur).
• Żaden z autorów tej epoki nie ma w bazie lektury przypisanej do innej epoki - kanon rozdziela ich tu jednoznacznie.
• Etapy: klasy 4–6 szkoły podstawowej i liceum, zakres podstawowy (matura); najwięcej lektur wypada na klasy 4–6 szkoły podstawowej (2).

Lektury tej epoki w opracowaniach (3 z 3)

Wybrana satyra - Ignacy Krasicki, 1779 r.

Cykl satyr oświeceniowych wierszem, o różnorodnej formie narracyjnej

• Czas i miejsce akcji: Rzeczpospolita szlachecka drugiej połowy XVIII wieku w czasach panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego; dwory i folwarki ziemiańskie, w których rozgrywają się opowieści o modnych żonach i pijackich obyczajach; dwór królewski…
• Opracowanie: 12 postaci (5 ważnych), 16 zdarzeń w planie wydarzeń.
• Motywy: Satyra i krytyka społeczna, Dobro i zło, Dom i rodzina i Humor, groteska i absurd.
• Tematy: Krytyka sarmatyzmu - Krasicki ośmiesza kulturę sarmacką szlachty: jej przesądy, wywyższanie się, przywiązanie do dawnych obyczajów i opór wobec reform, pozostając przy tym w tonie… Walka z ciemnotą i przesądami - Satyry demaskują obiegowe sądy i zabobony szlacheckie, pokazując, że prawda o świecie wymaga rozumu i dystansu wobec rozpowszechnionych opinii.
• Metryczka: liceum, zakres podstawowy (matura), status: obowiązkowa, zakres: fragmenty, 15 pytań quizowych.

Wybrane bajki - Ignacy Krasicki, 1779 r.

Bajka

• Czas i miejsce akcji: las, klatka i staw jako scenerie bajek zwierzęcych; dom i pracownia malarzy w bajce obyczajowej; polska rzeczywistość czasów oświecenia; Śląsk i dwory jako tło bajek o ludziach.
• Opracowanie: 11 postaci (0 ważnych), 12 zdarzeń w planie wydarzeń.
• Motywy: Satyra i krytyka społeczna i Sztuka, artysta i wyobraźnia.
• Tematy: Wolność i niewola - Bajka o ptaszkach pokazuje, że nawet dostatek w klatce nie zastąpi wolności, a utratę swobody trudno odzyskać. Prawo silniejszego - Bajka o jagnięciu i wilkach ukazuje, że wobec przemocy argumenty słabszego nie mają znaczenia.
• Metryczka: klasy 4–6 szkoły podstawowej, status: obowiązkowa, zakres: fragmenty, 15 pytań quizowych.

Mazurek Dąbrowskiego - Józef Wybicki, 1797 r.

Piesn-patriotyczna

• Czas i miejsce akcji: Reggio Emilia we Włoszech, miejsce powstania pieśni; obóz Legionów Polskich we Włoszech; ziemia polska wyobrażona jako cel powrotu; Wisła i rzeki włoskie jako kierunki przemarszu; Polska lat 1795-1797 po rozbiorach.
• Opracowanie: 7 postaci (2 ważne), 12 zdarzeń w planie wydarzeń.
• Motywy: Ojczyzna i patriotyzm, Dom i rodzina, Pamięć, historia i tradycja i Podróż, wędrówka i tułaczka.
• Tematy: Nadzieja na odzyskanie niepodległości - Pieśń od pierwszej zwrotki zakłada, że naród istnieje mimo braku państwa, i wciąż upomina się o powrót do granic ojczyzny. Jedność narodu w rozbiorach - Śpiewający legionista mówi w imieniu całego narodu, łącząc żołnierzy, rodziny i wszystkie warstwy społeczne w jednym głosie.
• Metryczka: klasy 4–6 szkoły podstawowej, status: obowiązkowa, zakres: fragmenty, 15 pytań quizowych.

Jak mówić o tej epoce na egzaminie

• Lektury obowiązkowe tej epoki w bazie (3): Mazurek Dąbrowskiego, Wybrana satyra i Wybrane bajki.
• Do opracowań tej epoki dołączono 45 pytań quizowych z wyjaśnieniami i podpowiedziami.
• Materiał tej epoki wraca w 2 pytaniach egzaminacyjnych w bazie - tematy: Mazurek Dąbrowskiego i Oświecenie - ramy epoki.

Najczęstsze pomyłki

• W tej epoce więcej niż jedną lekturę ma: Ignacy Krasicki (2). To nie jedna lektura opisana dwa razy, tylko osobne utwory z osobnymi opracowaniami.
• Sprawdź zakres opracowania, zanim powiesz „przeczytałem całość". Zakres opracowań w tej epoce wygląda tak: fragmenty - 3.
• Ta sama epoka bywa omawiana na różnych etapach: klasy 4–6 szkoły podstawowej i liceum, zakres podstawowy (matura). Lektura z klas 4–6 i lektura z liceum to nie ten sam poziom wymagań, choć obie należą do tej epoki.
• Forma utworu pochodzi z katalogu serwisu i przy tekstach granicznych bywa umowna. Zanim zbudujesz na niej argument, sprawdź gatunek w opracowaniu konkretnej lektury.

Rozdział lektur na epoki jest redakcyjny i podlega weryfikacji - przy utworach granicznych epoki bywają sporne. Pełny opis epoki znajdziesz w sekcji „Co to za epoka", a listę wszystkich lektur tej epoki w siatce na końcu strony.

Pytania egzaminacyjne

Pytania z bazy serwisu, w których wraca materiał tej epoki (2 z 2). Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź, tak jak na egzaminie.

1. Mazurek Dąbrowskiego

   Kim był Józef Wybicki, autor „Mazurka Dąbrowskiego”?

   1. A. Autorem słów polskiego hymnu narodowego
   2. B. Kompozytorem melodii hymnu
   3. C. Dowódcą Legionów Polskich we Włoszech
   4. D. Królem Polski

   Poprawna odpowiedź: Autorem słów polskiego hymnu narodowego

   Józef Wybicki napisał słowa „Mazurka Dąbrowskiego” w 1797 roku, dlatego obecnie nazywa się go autorem hymnu. Dowódcą Legionów, o którym śpiewa pieśń - „Jeszcze Polska nie zginęła, kiedy my żyjemy” - był Jan Henryk Dąbrowski, nie Wybicki. Melodia jest ludowa, a Wybicki nigdy nie był królem.

   Podpowiedź: W tytule utworu występuje nazwisko wodza, ale autorem tekstu był ktoś inny.

2. Oświecenie - ramy epoki

   Które hasło najlepiej opisuje program polskiego oświecenia?

   1. A. rozum, krytycyzm i użyteczność społeczna
   2. B. uczucie, intuicja i tajemnica
   3. C. walka o niepodległość zbrojnie
   4. D. powrót do średniowiecznej scholastyki

   Poprawna odpowiedź: rozum, krytycyzm i użyteczność społeczna

   Oświecenie było epoką rozumu: stawiało na krytyczne myślenie i podporządkowanie literatury pożytkowi społecznemu, co nazywano „literaturą użyteczną”. Stąd utwory tej epoki mają charakter dydaktyczny - bajka, satyra i poemat heroikomiczny służą poprawie obyczajów. Uczucie i tajemnica to hasła romantyzmu, który przyszedł po oświeceniu jako bunt przeciw jego chłodowi.

   Podpowiedź: Zapytaj, która władza człowieka jest w tej epoce najważniejsza.

Wszystkie lektury epoki: Oświecenie

Te 3 lektury: 285 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania