Jan Kochanowski

Profil twórczości w bazie serwisu

Utwory w bazie

2 utwory

Epoki

Renesans (odrodzenie)

Formy

Poezja

Poziomy opracowań

klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty) i liceum, zakres rozszerzony (matura)

Datowanie utworów

1580 r.

Postacie w opracowaniach

19

Zdarzenia w planach wydarzeń

25

Motywy literackie

7: Śmierć i przemijanie, Wiara, sacrum i religia, Sztuka, artysta i wyobraźnia, Cierpienie i ofiara, Dom i rodzina, Miłość i Szkoła, nauka i wychowanie

Tematy

17: Żałoba ojca po śmierci dziecka, Kryzys filozofii stoickiej, Bunt wobec porządku świata i kryzys wiary, Poezja jako ratunek, Persona levis i granice konwencji trenodij, Wizja życia pozagrobowego i pocieszenie, Dom i rodzina, Antyk i mitologia, Modlitwa i pokora, Czas, przemijanie i przerwana młodość oraz 7 innych

Fakty źródłowe

188

Wszystkie liczby i nazwy powyżej pochodzą z opracowań w bazie serwisu - z plików lektur i bazy faktów. Serwis nie dopisuje do nich danych spoza źródeł.

Epoka i kontekst literacki

Renesans (odrodzenie) (XVI w.)

Odrodzenie odwraca wzrok z nieba na człowieka: hasło humanizmu brzmi, że człowiek jest miarą wszechrzeczy. Literatura renesansu jest świecka, radosna i optymistyczna, ale nie naiwna - obok apoteozy życia pojawia się refleksja o jego kruchości. Twórcy wracają do wzorców antycznych, piszą po polsku i bawią się formą: fraszką, pieśnią, trenem, dramatem o władzy. W lekturach szkolnych renesans to Kochanowski i jego odpowiedź na śmierć córki, a także dramat o granicach wolności władcy.

Formy, po które sięga

Poezja

Utwory pisane wierszem - od pieśni i fraszek po wiersze wolne. W lekturach szkolnych poezja jest najczęściej czytana dla obrazu i środka stylistycznego, a jej sens powstaje między tym, co autor mówi wprost, a tym, co sugeruje obrazem.

• rytm i podział na wersy
• obrazy poetyckie i środki stylistyczne
• podmiot liryczny zamiast bohatera
• nastrój i niedopowiedzenie niosące sens

W bazie tę formę reprezentują: Treny i Wybór fraszek, wybrana pieśń, treny VII i VIII.

Najważniejsze utwory w bazie

Treny - 1580 r.

Cykl trenów — liryka żałobna (epicedium)

• Czas i miejsce akcji: dom poety w Czarnolesie po śmierci małej córki — puste pokoje, do których wraca się pamięcią; wnętrze żałoby ojca: noc bez snu, łóżko, komnata dziecka, jej zabawki i ubranka; przestrzeń wyobraźni i snu: wizja matki zmarłej, rozmowa ojca…
• Opracowanie obejmuje 11 postaci i 14 zdarzeń w planie wydarzeń.
• Motywy: Śmierć i przemijanie, Wiara, sacrum i religia, Sztuka, artysta i wyobraźnia i Cierpienie i ofiara.

Żałoba ojca po śmierci dziecka - Cały cykl jest monologiem rozpaczającego ojca; ból ma charakter prywatny i domowy, ale jest wyrażany narzędziami poezji antycznej i wzniesiony do rangi uniwersalnego doświadczenia.

Kryzys filozofii stoickiej - Mędrzec, który w Pieśniach panował nad emocjami, w Trenach IX i XI nie umie pocieszyć samego siebie; sprzeczność między teorią a osobistym cierpieniem jest motorem cyklu.

Wybór fraszek, wybrana pieśń, treny VII i VIII - 1580 r.

Wybór liryki renesansowej: fraszka, pieśń, tren

• Czas i miejsce akcji: Czarnolas – wiejski dwór poety, opisany we fraszce Na dom w Czarnolesie i Na lipę; Świat dworski i towarzyski Polski renesansowej, z którego czerpał większość fraszek; Dom Kochanowskiego w Czarnolesie po śmierci córki Urszulki, sceneria…
• Opracowanie obejmuje 8 postaci i 11 zdarzeń w planie wydarzeń.
• Motywy: Śmierć i przemijanie, Dom i rodzina, Miłość i Szkoła, nauka i wychowanie.

Kryzys filozofii pocieszenia - We fraszce Człowiek Boże igrzysko i we fraszce refleksyjnej O żywocie ludzkim poeta broni radości i umiaru; w Trenie VIII stoicka i humanistyczna mądrość okazują się bezradne wobec prawdziwej rozpaczy po śmierci dziecka.

Renesansowa radość życia i umiar - Na dom w Czarnolesie i Na lipę ukazują dom poety jako miejsce spokoju, czystości i rozmów humanistycznych; pieśni i fraszki biesiadne chwycą chwilę i karną radość w obrębie cnoty i rozumu.

Na którym etapie czytasz tego autora

• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): Wybór fraszek, wybrana pieśń, treny VII i VIII.
• liceum, zakres rozszerzony (matura): Treny.
• Motywy, które wracają w więcej niż jednym utworze: Śmierć i przemijanie. To najlepszy punkt zaczepienia, gdy temat wypracowania łączy dwa teksty tego autora.
• Tematy obecne w kilku utworach: Dom i rodzina.
• Do utworów tego autora w bazie jest 33 pytania quizowe z wyjaśnieniami.

Pytania egzaminacyjne

Pytania z bazy serwisu, w których wraca ten materiał (6 pytań). Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź, tak jak na egzaminie.

1. Renesans - Jan Kochanowski

   W którym cyklu utworów Jan Kochanowski przechodzi głęboki kryzys renesansowego stoicyzmu i chrześcijańskiego humanizmu po stracie córki?

   1. A. Treny (w szczególności Treny IX, X i XI)
   2. B. Pieśni (Pieśń świętojańska o Sobótce)
   3. C. Fraszki (O żywocie ludzkim)
   4. D. Odprawa posłów greckich

   Poprawna odpowiedź: Treny (w szczególności Treny IX, X i XI)

   W 'Trenach' Kochanowski podważa dotychczasowe stoickie ideały mądrości, która nie chroni przed cierpieniem ('Nieszczęsny ja człowiek...'), odzyskując spokój dopiero w Trenie XIX (Sen).

   Podpowiedź: To cykl utworów żałobnych po śmierci córki Urszulki.

2. Treny - kryzys światopoglądowy

   Na czym polega kryzys światopoglądowy wyrażony w Trenach Kochanowskiego?

   1. A. poeta podważa dotychczasową wiarę w harmonijny porządek świata
   2. B. poeta rezygnuje z pisania i porzuca literaturę
   3. C. poeta zmienia wyznanie i porzuca chrześcijaństwo
   4. D. poeta oskarża lekarzy o śmierć córki

   Poprawna odpowiedź: poeta podważa dotychczasową wiarę w harmonijny porządek świata

   Kochanowski przez całe życie głosił umiar i zgodę z porządkiem świata, a śmierć córki ten porządek podważa. W Trenach poeta kłóci się z Bogiem, przywołuje filozofów starożytnych i nie znajduje pocieszenia, co nosi nazwę „kryzysu światopoglądowego humanisty”. Nie porzuca jednak wiary ani pisania - wręcz odwrotnie, cały cykl jest próbą odzyskania sensu.

   Podpowiedź: Zapytaj, co poeta głosił przed śmiercią córki i czy nadal w to wierzy.

3. Treny - Tren VII

   Czym charakteryzuje się „Tren VII” Kochanowskiego na tle całego cyklu?

   1. A. Jest trenem żartobliwym, parodiującym gatunek
   2. B. Jest wyłącznie pochwałą Urszulki, bez nuty buntu
   3. C. Jest ostatnim trenem cyklu, w którym poeta się uspokaja
   4. D. Jest punktem zwrotnym - poeta buntuje się wobec Boga i swego cierpienia

   Poprawna odpowiedź: Jest punktem zwrotnym - poeta buntuje się wobec Boga i swego cierpienia

   W „Trenie VII” ból przeradza się w bunt skierowany przeciwko Bogu i porządkowi świata - poeta oskarża Stwórcę i podważa sens cnoty. To zerwanie z konwencją gatunku, który tradycyjnie kończył się pocieszeniem, i dlatego mówi się o tym trenie jako o punkcie zwrotnym cyklu. Ostatnim trenem jest „Tren XIX, albo Sen”, w którym poeta odzyskuje równowagę.

   Podpowiedź: Sprawdź, gdzie w cyklu pojawia się bunt - i pamiętaj, że ostatnim trenem jest „Sen”.

4. Treny - Tren VIII

   Co odróżnia „Tren VIII” Kochanowskiego od pozostałych trenów cyklu?

   1. A. Jest pochwałą zalet Urszulki i próbą ocalenia jej pamięci
   2. B. Jest buntem przeciwko Bogu i oskarżeniem go o okrucieństwo
   3. C. Jest opisem ceremonii pogrzebowej
   4. D. Jest pytaniem o istnienie życia po śmierci

   Poprawna odpowiedź: Jest pochwałą zalet Urszulki i próbą ocalenia jej pamięci

   Tren VIII wyłamuje się z żałobnego tonu cyklu: poeta wylicza zalety córki i jej zachowania, próbując ocalić ją od zapomnienia. To moment, w którym żałoba ustępuje pochwale. Bunt przeciw Bogu należy do Trenu X, pytanie o życie po śmierci do Trenu IX, a opis obrzędu pogrzebowego nie jest tematem żadnego z trenów.

   Podpowiedź: Sprawdź, czy ten tren jest o stracie, czy o samej Urszulce.

5. Treny - Tren VIII, wyliczenie zalet

   Dlaczego wyliczenie zalet Urszulki w „Trenie VIII” jest zabiegiem celowym?

   1. A. Ma ocalić pamięć dziecka i pokazać wielkość straty
   2. B. Ma pocieszyć samego poetę i zakończyć żałobę
   3. C. Ma udowodnić, że Urszulka była wybitnie uzdolniona
   4. D. Ma wprowadzić element komiczny do cyklu

   Poprawna odpowiedź: Ma ocalić pamięć dziecka i pokazać wielkość straty

   Wyliczenie służy dwóm celom naraz: utrwala pamięć dziecka, które zmarło wcześnie, i uzasadnia rozmiar straty - im więcej zalet, tym większa pustka po zmarłej. Nie kończy żałoby, bo po Trenie VIII wracają tony rozpaczy, a cykl zamyka dopiero Tren XIX. Podkreślanie uzdolnień nie jest celem samym w sobie, lecz środkiem.

   Podpowiedź: Zapytaj, po co ktoś wylicza czyjeś zalety, gdy już nie żyje.

6. Matura PR - Treny Jana Kochanowskiego

   W Trenie XIX Kochanowski kończy kryzys światopoglądowy snem o matce. Dlaczego sen, a nie argument filozoficzny, przynosi ukojenie?

   1. A. Sen działa na emocje i przywraca więź z wartościami, których rozum nie zdołał obronić
   2. B. Sen jest tańszy literacko niż dysputa filozoficzna
   3. C. Kochanowski nie znał filozofii stoickiej
   4. D. Sen ma dowieść, że Urszulka żyje w sensie dosłownym

   Poprawna odpowiedź: Sen działa na emocje i przywraca więź z wartościami, których rozum nie zdołał obronić

   Cykl trenów pokazuje, że argumenty stoickie rozbijają się o żałobę - dopiero wizja matki z Urszulką przywraca porządek na poziomie emocjonalnym i religijnym. Chodzi więc o drogę inną niż rozumowanie. Zarzut o ekonomię literacką pomija sens utworu; Kochanowski znał stoicyzm i sam go wcześniej wyznawał; sen nie dowodzi dosłownego życia Urszulki, lecz przywraca wiarę w trwałość wartości.

   Podpowiedź: Zwróć uwagę, że ukojenie przychodzi ze snu, a nie z rozumowania.

Wszystkie lektury tego autora

Te 2 lektury: 188 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania