Motyw: Miłość

Na czym polega ten motyw

Miłość w literaturze nie jest jednym motywem, ale wiązką kilku: uczuciem do drugiego człowieka, przywiązaniem do rodziny, miłością do ojczyzny i do idei. Najczęściej pojawia się jako siła, która nadaje bohaterowi cel i sens, ale też jako doświadczenie, które go osłabia, bo wprowadza zależność od drugiej osoby. Dlatego utwory rzadko pokazują samo uczucie - pokazują jego warunki. Powtarzalne konwencje to rozdzielenie kochanków przez przeszkodę: ród, majątek, stan, wojnę, politykę albo własne wybory. Typowe sceny to pierwsze spotkanie, wyznanie, rozstanie, list, próba wierności i moment, w którym bohater wybiera między uczuciem a obowiązkiem. Symbolem bywa pierścień, róża, list, światło w oknie, łzy i cisza. W lekturach szkolnych pytanie o miłość prawie zawsze łączy się z pytaniem o wolność. Sprawdź, czy bohaterowie kochają się jako równi sobie, czy jedna strona ma władzę nad drugą. Zwróć uwagę na język: miłość opisywana przez przedmioty i pozycję bywa projektem, a nie uczuciem. Warto też rozdzielić miłość od zakochania - literatura często opowiada o tym drugim, a bohaterowie nazywają to pierwszym. Uważaj na skróty interpretacyjne. Miłość nie zawsze jest w tekście wartością jednoznaczną: może być egoizmem, ucieczką od rzeczywistości albo narzędziem nacisku. Różnice w odczytaniu biorą się zwykle z tego, czy patrzysz na uczucie oczami bohatera, czy z dystansu, wiedząc, jak historia się kończy.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Baśnie polskie i europejskie (wybór) - Anonim

Baśń podaje miłość jako próbę i nagrodę, zwykle połączoną z trudnym zadaniem do wykonania.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Miłość silniejsza niż pozory.
• Gatunek: zbiór baśni i legend — utwory ludowe w literackich opracowaniach, antologia szkolna
• Tematy opracowania: Dobroć nagrodzona, zło ukarane oraz Spryt i zaradność.
• Czas i miejsce akcji: Świat baśni: dwory królewskie, zamki, pałace i wsie, umieszczone w nieokreślonym czasie i miejscu; Las jako przestrzeń próby i zagrożenia — droga Czerwonego Kapturka i miejsce porzucenia dzieci w baśniach z motywem…
• Opracowanie: 14 postaci, 10 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Lalka - Bolesław Prus (1890 r.)

Miłość zestawiona z rachunkiem i pozycją społeczną pokazuje, jak uczucie bywa projektem i złudzeniem.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Romantyczna miłość i jej rozczarowanie oraz Motyw theatrum mundi i marionetki.
• Gatunek: powieść realistyczna (społeczno-obyczajowa), powieść dojrzałego realizmu z elementami polifonii
• Tematy opracowania: Panorama społeczeństwa polskiego pod zaborami oraz Praca, handel i pieniądz.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa — Krakowskie Przedmieście (sklep Wokulskiego), Powiśle, Nalewki, Łazienki, kościół Kapucynów, Pałac Paca (siedziba Sądu Okręgowego); Zasławek — majątek prezesowej Zasławskiej oraz ruiny zamku w Zasławiu…
• Opracowanie: 20 postaci, 22 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Rok 1984 - George Orwell (1949 r.)

Uczucie staje się aktem buntu przeciw systemowi, który chce kontrolować wszystko, także najbliższe relacje.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Miłość jako akt buntu oraz Klęska jednostki.
• Gatunek: powieść dystopijna
• Tematy opracowania: Totalitaryzm i wszechwładza partii oraz Zdawanie się władzy nad rzeczywistością.
• Czas i miejsce akcji: Oceania - jedno z trzech superpaństw świata, rządzone przez Partię i kult Wielkiego Brata; Londyn, główny pas pierwszej strefy (Airstrip One) - zrujnowane miasto wiecznych wojen i telemetrycznych ekranów; Ministerstwo…
• Opracowanie: 10 postaci, 12 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Trzej muszkieterowie - Aleksander Dumas (1844 r.)

Wątek uczucia splata się z honorem i lojalnością, więc miłość jest tu także formą zobowiązania.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: miłość namiętna i niebezpieczna.
• Gatunek: powieść historyczno-przygodowa (płaszcz i szpada)
• Tematy opracowania: przyjaźń i braterstwo broni oraz honor i zemsta.
• Czas i miejsce akcji: Francja początku XVII wieku, głównie Paryż z pałacem Luwrem, gospodami i warsztatami; dwór króla Ludwika XIII i kardynała Richelieu, rywalizacja gwardii królewskiej i kardynalskiej; Anglia, rezydencja księcia Buckingham…
• Opracowanie: 13 postaci, 17 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Wybór fraszek, wybrana pieśń, treny VII i VIII - Jan Kochanowski (1580 r.)

Treny VII i VIII pokazują miłość ojcowską i żałobę po stracie córki, a fraszki i pieśń dopełniają obraz domu, radości życia i umiaru.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Renesansowy humanizm i tradycja antyczna oraz Dom i rodzina.
• Gatunek: wybór liryki renesansowej: fraszka, pieśń, tren
• Tematy opracowania: Kryzys filozofii pocieszenia oraz Renesansowa radość życia i umiar.
• Czas i miejsce akcji: Czarnolas – wiejski dwór poety, opisany we fraszce Na dom w Czarnolesie i Na lipę; Świat dworski i towarzyski Polski renesansowej, z którego czerpał większość fraszek; Dom Kochanowskiego w Czarnolesie po śmierci córki…
• Opracowanie: 8 postaci, 11 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 4–6 szkoły podstawowej: jedna lektura.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): 2 lektury.
• liceum, zakres podstawowy (matura): 2 lektury.
• Największy kontrast epok dają „Wybór fraszek, wybrana pieśń, treny VII i VIII” (Renesans (odrodzenie)) i „Rok 1984” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Baśnie polskie i europejskie (wybór)” (Opowiadanie) i „Lalka” (Powieść) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Wina, kara i sumienie” (Baśnie polskie i europejskie (wybór) i Trzej muszkieterowie).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Lalka” (20 postaci i 22 zdarzenia w opracowaniu) oraz „Trzej muszkieterowie” (13 postaci, 17 zdarzeń).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 5, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 4 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Romantyzm (1822–1863 (w Polsce))

Epoka uczucia, wyobraźni i buntu przeciw racjonalnemu porządkowi. Romantyk jest indywidualistą, często wyobcowanym, gotowym poświęcić życie dla wolności albo dla miłości. Literatura romantyczna lubi cudowność, ludowość, sen i widzenie, a obok tego - mesjanizm i wiarę w odrodzenie narodu przez ofiarę. To epoka, w której literatura bierze na siebie zadania patriotyczne: pisarze emigracyjni stają się sumieniem narodu. W lekturach szkolnych romantyzm pojawia się w balladach, dramatach romantycznych, epopei narodowej i poezji powstańczej.

Motyw „Miłość” reprezentują w tej epoce: Baśnie polskie i europejskie (wybór) i Trzej muszkieterowie.

Renesans (odrodzenie) (XVI w.)

Odrodzenie odwraca wzrok z nieba na człowieka: hasło humanizmu brzmi, że człowiek jest miarą wszechrzeczy. Literatura renesansu jest świecka, radosna i optymistyczna, ale nie naiwna - obok apoteozy życia pojawia się refleksja o jego kruchości. Twórcy wracają do wzorców antycznych, piszą po polsku i bawią się formą: fraszką, pieśnią, trenem, dramatem o władzy. W lekturach szkolnych renesans to Kochanowski i jego odpowiedź na śmierć córki, a także dramat o granicach wolności władcy.

Motyw „Miłość” reprezentują w tej epoce: Wybór fraszek, wybrana pieśń, treny VII i VIII.

Pozytywizm (1864–1890)

Motyw „Miłość” reprezentują w tej epoce: Lalka.

Współczesność (po 1939 r.)

Motyw „Miłość” reprezentują w tej epoce: Rok 1984.

Motywy pokrewne

Marzenia, tęsknota i pragnienia

Pragnienie innego życia i bolesna tęsknota za tym, co utracone.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Cierpienie i ofiara

Ból, poniżenie i ofiara ponoszona za innych.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Honor, odwaga i heroizm

Odwaga cywilna, bohaterstwo i rycerski kodeks.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Wina, kara i sumienie

Wyrzuty sumienia, odpowiedzialność za zło i wymierzanie kary.

Lektury wspólne z motywem „Miłość”: Baśnie polskie i europejskie (wybór) i Trzej muszkieterowie (2).

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Nie oceniaj bohatera za wybory, których w jego świecie nie mógłby podjąć inaczej.

• Kwestia sporna w „Baśnie polskie i europejskie (wybór)”: Które dokładnie baśnie należą do zakresu tej lektury? Rozporządzenie z 2021 roku wymienia baśnie z autorami i tytułami: Kopciuszek, Kot w butach i Sinobrody Perraulta, Bajka o rybaku i rybce Puszkina oraz Piękna i Bestia Leprince de…
• Kwestia sporna w „Lalka”: Czy Stanisław Wokulski zginął w ruinach zamku w Zasławiu, czy opuścił kraj? Wersja pierwsza: Wokulski zginął w wybuchu w ruinach zamku w Zasławiu, dokąd udał się po sprzedaży majątku — świadczyć ma o tym relacja Węgiełka, dwa wybuchy…
• Kwestia sporna w „Rok 1984”: Czy Wielki Brat istnieje naprawdę, czy jest jedynie symbolem władzy? postać może być fikcyjna, wynaleziona przez partię jako punkt skupienia kultu jednostki; partia może wykorzystywać rzeczywistego człowieka jako przywódcę, jak sugerują…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 5 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 11 pytań, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Pozytywizm - Lalka

   Który z poniższych motywów symbolicznych w 'Lalce' Bolesława Prusa reprezentuje mechaniczność świata, brak kontroli ludzi nad własnym losem oraz przemijanie?

   1. A. Zabawki nakręcane w oknie wystawowym przez Ignacego Rzeckiego
   2. B. Kamień rzucony na tory w Skierniewicach
   3. C. Złoty medalion ze zdjęciem Izabeli
   4. D. Kareta kupiona przez Wokulskiego

   Poprawna odpowiedź: Zabawki nakręcane w oknie wystawowym przez Ignacego Rzeckiego

   Scena zabawy marionetkami przez Rzeckiego w jego pokoju i w sklepie to kluczowy topos theatrum mundi (świat jako teatr lalek, marionetek w rękach losu).

   Podpowiedź: Zwróć uwagę na pamiętnik starego subiekta.

2. Lalka

   Jak zbudowana jest narracja w „Lalce” Bolesława Prusa?

   1. A. Dwutorowo: narrator wszechwiedzący i pierwszoosobowy Pamiętnik starego subiekta
   2. B. Wyłącznie w pierwszej osobie, ustami Wokulskiego
   3. C. Wyłącznie jako zbiór listów
   4. D. Bez narratora, jako zapis dialogów

   Poprawna odpowiedź: Dwutorowo: narrator wszechwiedzący i pierwszoosobowy Pamiętnik starego subiekta

   Narracja jest dwutorowa: obok trzeciej osoby narratora wszechwiedzącego występują pierwszoosobowe rozdziały Pamiętnika starego subiekta, czyli Ignacego Rzeckiego.

   Podpowiedź: Jednym z narratorów jest stary subiekt z kamienicy.

Wszystkie lektury z motywem Miłość

Te 5 lektur: 626 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania