Motyw: Czas, los i przeznaczenie

Na czym polega ten motyw

Motyw czasu i losu łączy pytanie o to, co w życiu człowieka zależy od jego decyzji, z pytaniem o to, co narzuca mu historia, przypadek albo przeznaczenie. Czas w literaturze bywa chronologią zdarzeń, ale też kategorią przeżywaną: może płynąć wolno, zatrzymać się w chwili przełomowej, wracać w retrospekcji albo zostać zagęszczony w jednym dniu. Los przyjmuje postać fatum, wyroku, przypadku, praw historii albo koła fortuny, które wynosi i strąca. Powtarzają się obrazy zegara, rzeki, koła, ziarna, ruin i zmieniających się pór roku. Typowe sceny to oczekiwanie na wyrok, moment nieodwracalnej decyzji, spotkanie po latach, wspomnienie dzieciństwa jako utraconego świata. Motyw czyta się przez pytanie o wolność bohatera: czy działa, czy tylko reaguje na to, co przynosi chwila. Interpretacje różnią się najbardziej właśnie tutaj: jedni czytelnicy widzą w losie siłę nieprzekraczalną, inni konstrukcję, którą bohater racjonalizuje własną bezczynność.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Chłopi (fragmenty) - Władysław Stanisław Reymont (1904 r.)

Czas wyznaczają tu cykl pór roku i rytm pracy na wsi, który organizuje życie całej wspólnoty.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: cykl pór roku, patriarchalność oraz zemsta i gwałt emocji.
• Gatunek: powieść realistyczna — epopeja wsi
• Tematy opracowania: praca na roli oraz cykl pór roku.
• Czas i miejsce akcji: wieś Lipce na Mazowszu pod Warszawą w końcu XIX wieku; gospodarstwo Boryny — zagroda z domem, stodołą i polami; karczma i targ we wsi oraz droga do kościoła w sąsiedniej parafii; pola, łąki i las otaczające wieś; /chaty…
• Opracowanie: 14 postaci, 22 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Dżuma - Albert Camus (1947 r.)

Los występuje tu jako siła niezależna od człowieka, a sytuacja zamkniętego miasta odsłania postawy jego mieszkańców.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Absurd i bunt: praca podejmowana mimo pewności klęski oraz Cierpienie niewinnych i kryzys wiary.
• Gatunek: powieść paraboliczna (przypowieść) o konstrukcji kroniki; literatura XX wieku w kręgu absurdyzmu i egzystencjalizmu, osadzona w konwencji…
• Tematy opracowania: Dżuma jako alegoria zła totalnego: faszyzm, okupacja, totalitaryzm oraz Dżuma jako metafora kondycji ludzkiej i zła obecnego w człowieku.
• Czas i miejsce akcji: Utwór otwiera motto zaczerpnięte z Dziennika roku zarazy Daniela Defoe, autora Przypadków Robinsona Crusoe; sentencja dotyczy przedstawiania jednego rodzaju uwięzienia przez inny i sygnalizuje paraboliczny charakter…
• Opracowanie: 18 postaci, 23 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Iliada (fragmenty) - Homer (750 r. p.n.e.)

Motyw losu i przeznaczenia organizuje koleje bohaterów, których wybory rozgrywają się w granicach wyznaczonych przez fatum.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Fatum.
• Gatunek: epos bohaterski
• Tematy opracowania: Gniew oraz Ideał bohatera i kleos.
• Czas i miejsce akcji: obóz Achajów pod Troją w Azji Mniejszej; mury i bramy Troi; pole bitwy między obozem a miastem; Olimp, siedziba bogów; morskie wybrzeże, skąd wychodzi Tetyda.
• Opracowanie: 16 postaci, 22 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Lalka - Bolesław Prus (1890 r.)

Motyw czasu wiąże się tu z rozliczeniem bohatera z własnymi wyborami i z nieodwracalnością przeszłości.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Panorama społeczeństwa polskiego pod zaborami, Praca, handel i pieniądz, Romantyczna miłość i jej rozczarowanie oraz Ideały pozytywistyczne i ich klęska.
• Gatunek: powieść realistyczna (społeczno-obyczajowa), powieść dojrzałego realizmu z elementami polifonii
• Tematy opracowania: Panorama społeczeństwa polskiego pod zaborami oraz Praca, handel i pieniądz.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa — Krakowskie Przedmieście (sklep Wokulskiego), Powiśle, Nalewki, Łazienki, kościół Kapucynów, Pałac Paca (siedziba Sądu Okręgowego); Zasławek — majątek prezesowej Zasławskiej oraz ruiny zamku w Zasławiu…
• Opracowanie: 20 postaci, 22 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Przedwiośnie - Stefan Żeromski (1924 r.)

Motyw losu organizuje wątek dojrzewania bohatera wobec historii, a jego wybory są testowane przez moment dziejowy.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Sielanka i jej koniec.
• Gatunek: powieść
• Tematy opracowania: Szklane domy jako mit oraz Niedokończona rewolucja.
• Czas i miejsce akcji: Baku nad Morzem Kaspijskim - miasto naftowe, w którym Cezary spędza dzieciństwo i młodość; Rewolucyjna Rosja i bolszewicka Moskwa - wędrówki Cezarego w okresie wojny domowej i rewolucji październikowej; Polska lat 1920…
• Opracowanie: 11 postaci, 12 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Motyw w pozostałych lekturach z bazy (12)

Motyw występuje jeszcze w 12 lekturach; pokazujemy 6 z nich, a pełna lista jest w siatce na końcu strony.

Inny świat (fragmenty) - Gustaw Herling-Grudziński

• Wątki motywu w tej lekturze: Solidarność i jej granice oraz Pamięć i świadectwo.
• Tematy opracowania: System obozowy jako model komunizmu oraz Praca przymusowa i jej sens.
• Opracowanie: 18 postaci, 21 zdarzeń, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty) - Anonim (Średniowiecze)

• Wątki motywu w tej lekturze: Marność świata, memento mori i de contemptu mundi oraz Nieuchronność losu i przygotowanie do śmierci.
• Tematy opracowania: Cierpienie matki i motyw mater dolorosa oraz Compassio, czyli współcierpienie jako droga do zbawienia.
• Opracowanie: 17 postaci, 22 zdarzenia, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Dziady cz. III - Adam Mickiewicz

• Wątki motywu w tej lekturze: Martyrologia narodu, Mesjanizm, Bunt prometejski oraz Wina i kara.
• Tematy opracowania: Martyrologia narodu oraz Mesjanizm.
• Opracowanie: 17 postaci, 23 zdarzenia, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Katarynka - Bolesław Prus

• Wątki motywu w tej lekturze: Kalectwo i zubożenie najsłabszych, Rola przypadku w fabule, Miasto i kamienica jako przestrzeń obserwacji społecznej oraz Rola przedmiotu tytułowego.
• Tematy opracowania: Przemiana wewnętrzna bohatera oraz Egoizm i obojętność a współczucie.
• Opracowanie: 10 postaci, 19 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Trzej muszkieterowie - Aleksander Dumas

• Wątki motywu w tej lekturze: przypadek i brawura.
• Tematy opracowania: przyjaźń i braterstwo broni oraz honor i zemsta.
• Opracowanie: 13 postaci, 17 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Antygona w Nowym Jorku - Janusz Głowacki

• Wątki motywu w tej lekturze: Anonimowość człowieka wykluczonego, Demitologizacja amerykańskiego snu, Emigracja i utrata tożsamości oraz Wymiar publicystyczny zakończenia.
• Tematy opracowania: Godność człowieka wobec śmierci oraz Konflikt jednostki z prawem systemu.
• Opracowanie: 6 postaci, 12 zdarzeń, etap liceum, zakres rozszerzony (matura).

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 4–6 szkoły podstawowej: 2 lektury.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): 4 lektury.
• liceum, zakres podstawowy (matura): 10 lektur.
• liceum, zakres rozszerzony (matura): jedna lektura.
• Największy kontrast epok dają „Antygona” (Starożytność (antyk)) i „Inny świat (fragmenty)” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Antygona” (Dramat) i „Chłopi (fragmenty)” (Epopeja) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Śmierć i przemijanie” (Inny świat (fragmenty) i Mitologia, część I: Grecja) i „Pamięć, historia i tradycja” (Dżuma).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Lalka” (20 postaci i 22 zdarzenia w opracowaniu) oraz „Dżuma” (18 postaci, 23 zdarzenia).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 17, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 7 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Starożytność (antyk) (do 476 r. (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego))

Kultura grecka i rzymska to fundament, z którego wyrosła cała późniejsza literatura europejska. W antyku powstały wzorce gatunkowe, do których twórcy wracają do dziś: epopeja, tragedia, komedia, dialog filozoficzny, pieśń i hymn. Świat antyczny jest światem bogów ingerujących w losy ludzi, fatum, którego nie da się oszukać, i bohatera, który swoim czynem albo upadkiem uczy odbiorcę, jak żyć. W lekturach szkolnych antyk reprezentują mitologia grecka, Homer, Sofokles i Biblia jako tekst kultury śródziemnomorskiej oraz utwory nawiązujące do antyku.

Motyw „Czas, los i przeznaczenie” reprezentują w tej epoce: Antygona, Iliada (fragmenty) i Mity greckie (wybór).

Romantyzm (1822–1863 (w Polsce))

Epoka uczucia, wyobraźni i buntu przeciw racjonalnemu porządkowi. Romantyk jest indywidualistą, często wyobcowanym, gotowym poświęcić życie dla wolności albo dla miłości. Literatura romantyczna lubi cudowność, ludowość, sen i widzenie, a obok tego - mesjanizm i wiarę w odrodzenie narodu przez ofiarę. To epoka, w której literatura bierze na siebie zadania patriotyczne: pisarze emigracyjni stają się sumieniem narodu. W lekturach szkolnych romantyzm pojawia się w balladach, dramatach romantycznych, epopei narodowej i poezji powstańczej.

Motyw „Czas, los i przeznaczenie” reprezentują w tej epoce: Balladyna, Dziady cz. III i Trzej muszkieterowie.

Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939)

Motyw „Czas, los i przeznaczenie” reprezentują w tej epoce: Hobbit, czyli tam i z powrotem, Mitologia, część I: Grecja i Przedwiośnie.

Współczesność (po 1939 r.)

Motyw „Czas, los i przeznaczenie” reprezentują w tej epoce: Antygona w Nowym Jorku, Dżuma i Inny świat (fragmenty).

Pozytywizm (1864–1890)

Motyw „Czas, los i przeznaczenie” reprezentują w tej epoce: Katarynka i Lalka.

Motyw pojawia się też w lekturach z epok: Młoda Polska i Średniowiecze - ich lektury są w siatce na końcu strony.

Motywy pokrewne

Śmierć i przemijanie

Umieranie, żałoba i czas, który wszystko zabiera.

Lektury wspólne z motywem „Czas, los i przeznaczenie”: Inny świat (fragmenty) i Mitologia, część I: Grecja (2).

Nadzieja i wytrwałość

Trwanie mimo klęski i wiara, że jutro będzie lepsze.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Pamięć, historia i tradycja

Pamięć zbiorowa, dziedzictwo i obowiązek pamiętania.

Lektury wspólne z motywem „Czas, los i przeznaczenie”: Dżuma (1).

Wojna, okupacja i obóz

Doświadczenie wojny, życia pod okupacją i lagru.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Kwestie sporne i typowe pomyłki

W pracy warto nie rozstrzygać sporu na siłę, tylko pokazać, jakie konsekwencje ma każde z odczytań dla oceny postaci.

• Kwestia sporna w „Chłopi (fragmenty)”: Jagna — ofiara okoliczności czy sprawczyni nieszczęść? Jest młoda, uwiedziona przez żonatego Antka i oddana przez rodzinę starcowi; jej wybory ogranicza patriarchalny świat.…
• Kwestia sporna w „Dżuma”: Czy dżuma jest przede wszystkim alegorią faszyzmu i okupacji, czy uniwersalną metaforą zła i śmierci? Odczytanie historyczne: utwór powstał podczas okupacji i w kręgu ruchu oporu, zamknięte miasto i niewidzialny wróg odpowiadają…
• Kwestia sporna w „Iliada (fragmenty)”: Czy Iliada jest pieśnią o wojnie czy o człowieku w wojnie? Wiele szkolnych opracowań widzi w niej epos o wojnie trojańskiej i heroicznej sile militarnych elit.…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 17 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 35 pytań, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Romantyzm - Dziady cz. III

   Wskaż, który z bohaterów 'Dziadów cz. III' Adama Mickiewicza wygłasza słowa: 'Nazywam się Milijon - bo za miliony kocham i cierpię katusze':

   1. A. Konrad w Wielkiej Improwizacji
   2. B. Ksiądz Piotr w celi klasztornej
   3. C. Widmo Złego Pana
   4. D. Senator Nowosilcow

   Poprawna odpowiedź: Konrad w Wielkiej Improwizacji

   Słowa te wypowiada Konrad podczas Wielkiej Improwizacji w celi bazylianów, wyrażając prometejskie zjednoczenie z cierpiącym narodem.

   Podpowiedź: To punkt kulminacyjny buntu prometejskiego w akcie I.

2. Pozytywizm - Lalka

   Który z poniższych motywów symbolicznych w 'Lalce' Bolesława Prusa reprezentuje mechaniczność świata, brak kontroli ludzi nad własnym losem oraz przemijanie?

   1. A. Zabawki nakręcane w oknie wystawowym przez Ignacego Rzeckiego
   2. B. Kamień rzucony na tory w Skierniewicach
   3. C. Złoty medalion ze zdjęciem Izabeli
   4. D. Kareta kupiona przez Wokulskiego

   Poprawna odpowiedź: Zabawki nakręcane w oknie wystawowym przez Ignacego Rzeckiego

   Scena zabawy marionetkami przez Rzeckiego w jego pokoju i w sklepie to kluczowy topos theatrum mundi (świat jako teatr lalek, marionetek w rękach losu).

   Podpowiedź: Zwróć uwagę na pamiętnik starego subiekta.

Wszystkie lektury z motywem Czas, los i przeznaczenie

Te 17 lektur: 2532 fakty źródłowe, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania