Chłopi (fragmenty)

Czas, miejsce i punkt wyjścia

Tło i przestrzeń wydarzeń

wieś Lipce na Mazowszu pod Warszawą w końcu XIX wieku; gospodarstwo Boryny — zagroda z domem, stodołą i polami; karczma i targ we wsi oraz droga do kościoła w sąsiedniej parafii; pola, łąki i las otaczające wieś; /chaty i podwórka sąsiadów — Borynów, Kłębowców, Pacześiów; dwór w oddaleniu od wsi jako siedziba ziemiaństwa.

Początek historii i zawiązanie akcji

Akcja tomu I zaczyna się jesienią poprzedzającego roku i prowadzi przez Wielki Post, wiosnę i lato do żniw i dożynek. Maciej Boryna jest najbogatszym i najbardziej poważanym gospodarzem we wsi Lipce.

Przebieg wydarzeń i węzłowe wątki

Zimowe wieczory we wsi Lipce

Wieś żyje w rytmie zimowych rozmów, plotek i prac domowych, a młodzi chłopcy i dziewczęta spotykają się na zabawach.

Śmierć drugiej żony Boryny

Boryna zostaje wdowcem po raz drugi i musi sam prowadzić duże gospodarstwo przy dorosłych, ale rozdzielonych interesach dzieci.

Powrót Boryny z Jagną w myślach

Boryna zaczyna rozmyślać o trzecim ślubie i wybiera na żonę młodą Jagnę Paczesiównę.

Wiosenne przygotowania do ślubu

Rodzina Boryny dowiaduje się o zamiarze ojca i wybucha konflikt o schedę oraz o przyszłość majątku.

Spór o schedę

Antek i Hanka domagają się zapisania majątku dzieciom, ale Boryna kategorycznie odmawia i podkreśla swoją własność i władzę.

Antek wyrzeka się domu

Antek wbija siekierę w drzewo przy progu i z rodziną przeprowadza się do starej, opuszczonej chaty na uboczu.

Życie w starej chacie

Hanka z dziećmi z trudem organizuje życie w zaniedbanym domostwie, a bieda potęguje jej krzywdę.

Narastanie romansu Antka i Jagny

Antek i Jagna spotykają się potajemnie, mimo że Jagna przygotowuje się do ślubu z ojcem Antka.

Prace wiosenne i siew

Wieś wchodzi w rytm wiosennych zasiewów, a Reymont opisuje pracę polową jako wspólny, niemal sakralny obrzęd.

Plotki i sąsiedzkie obserwacje

Wieś szepcze o romansie, a Jagustynka i inne kobiety komentują grzechy Jagny i przewidują karę.

Śmierć Agaty

Stara Agata umiera, a pogrzeb staje się okazją do wspólnej modlitwy i spojrzenia na los ubogich we wsi.

Ślub Boryny i Jagny

Boryna żeni się po raz trzeci; wesele gromadzi całą wieś i staje się głównym wydarzeniem społecznym sezonu.

Wybuch na weselu

Antek upija się, prowokuje ojca i otwarcie okazuje uczucie Jagnie; Boryna bije syna przed gośćmi.

Zima rodzinnego konfliktu

Po weselu nienawiść ojca i syna rośnie, a wieś śledzi rozpad rodziny Borynowej.

Jagna w nowym domu

Jagna próbuje gospodarować u Boryny, ale czuje się obca, a jej niecierpliwość i tęsknota za swobodą narastają.

Żniwa

Cała wieś pracuje przy koszeniu i sprzętaniu zboża; praca w polu opisana jest jako wspólny wysiłek łączący pokolenia.

Wypadek Kuby

Parobek Kuba doznaje wypadku przy pracy, co pokazuje bezbronność zależnych od gospodarza ludzi.

Pojednanie ojca i syna

Boryna pozwala Antkowi wrócić do domu; rodzina ponownie zamieszkuje razem, ale układ opiera się na warunkach ojca.

Powrót Hanki

Hanka znów zamieszkuje w domu Boryny, lecz pozycja Jagny jako gospodyni pozostaje dla niej upokarzająca.

Lęk przed pożarem i nawałnicą

Plotki o ogniu w okolicy i burze budzą we wsi strach o zbiory i dobytek, ukazując kruchość chłopskiego losu.

Dożynki

Dożynki wieńczą żniwa — wieś świętuje śpiewem, tańcem i ucztą, a Boryna występuje jako wzorcowy gospodarz.

Porwanie Jagny

Podczas dożynek bunt Antka wybucha na nowo; zabiera Jagnę do lasu, co kończy tom I otwartym dramatem rodzinnym.

Finał i rozwiązanie

Finałowe rozstrzygnięcie

Tom I kończy się sceną dożynek i porwaniem Jagny przez Antka: buntownik porywa żonę ojca i znika z nią, a wieś stoi w ogniu skandalu; dramat rodziny Borynowej pozostaje otwarty i rozwinie się w kolejnych tomach powieści.