Motyw: Nadzieja i wytrwałość

Na czym polega ten motyw

Nadzieja to oczekiwanie dobra, które nie ma jeszcze podstaw, a wytrwałość - trwanie w działaniu mimo niepowodzeń. W literaturze występują razem: nadzieja daje kierunek, wytrwałość pozwala iść dalej, gdy kolejne próby kończą się klęską. Motyw pojawia się najczęściej w sytuacjach skrajnych - wojny, choroby, niewoli, tułaczki. Powtarzają się sceny ratowania kogoś słabszego, dzielenia się resztką, opowieści, która dodaje sił, oraz cichego trwania na posterunku, gdy inni odeszli. Symbolem bywa światło, chleb, list, książka, droga do domu i wiosna po zimie. Częsta jest kompozycja próby: kolejne trudności odbierają bohaterowi wszystko oprócz wyboru, jak postąpi. Czytając, odróżniaj nadzieję od złudzenia. Nadzieja opiera się na działaniu i relacji z drugim człowiekiem, złudzenie - na unikaniu prawdy. Sprawdź, kto w utworze podtrzymuje innych i jaką cenę za to płaci; w wielu tekstach jest to postać drugoplanowa, a nie główny bohater. Sporna bywa ocena wytrwałości: można ją czytać jako heroizm, a można jako upór, który przedłuża cierpienie.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Asiunia - Joanna Papuzińska (2011 r.)

Dziecięca perspektywa pokazuje, jak w czasie utraty i niepewności nadzieję podtrzymują codzienny rytuał i obecność bliskiej osoby.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Dobroć obcych ludzi oraz Głód, bieda i codzienne przetrwanie.
• Gatunek: opowiadanie dla dzieci o tematyce wojennej, oparte na wspomnieniach autorki (wydawca opisuje je jako literaturę faktu dla najmłodszych)
• Tematy opracowania: Wojna widziana oczami dziecka oraz Rozstanie z bliskimi i tęsknota.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa, dzielnica Ochota, ulica Mątwicka — mieszkanie, w którym Asiunia żyje z rodzicami i rodzeństwem, zanim rodzina zostaje rozdzielona; to zarazem prawdziwy adres rodzinny autorki w czasie wojny; Warszawa, Ochota…
• Opracowanie: 9 postaci, 18 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Odyseja (fragmenty) - Homer (720 r. p.n.e.)

Długa droga do domu pokazuje wytrwałość bohatera, który kolejne przeszkody pokonuje dzięki sprytowi i cierpliwości.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Wina, kara i miara.
• Gatunek: epos bohaterski, poema epicki
• Tematy opracowania: Nostos, czyli powrót do domu oraz Spryt, czyli metis, przewyższający siłę.
• Czas i miejsce akcji: Świat Morza Śródziemnego epoki mykeńskiej, mityczny czas powrotu wojowników spod Troi; Ogygia, wyspa nimfy Kalipso, gdzie Odyseusz spędza siedem lat niewoli-gościny; Scheria, kraina szczęśliwych Feaków z pałacem…
• Opracowanie: 15 postaci, 22 zdarzenia, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

W pustyni i w puszczy - Henryk Sienkiewicz (1911 r.)

Dzieci uczą się radzić sobie w obcym środowisku, a wytrwałość i wzajemna pomoc okazują się warunkiem powrotu.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Przyjaźń i opieka nad słabszym oraz Podróż i przetrwanie.
• Gatunek: powieść przygodowa dla młodzieży (powieść podróżnicza, literatura kolonialna)
• Tematy opracowania: Dojrzewanie i odpowiedzialność oraz Przyjaźń i opieka nad słabszym.
• Czas i miejsce akcji: Port Said w Egipcie — miejsce otwarcia powieści i dom rodzin Tarkowskiego i Rawlisona; Kanał Sueski i Kompania Kanału Sueskiego — miejsce pracy ojców Stasia i Nel; Izmaila i Kair — etapy podróży dzieci koleją; Medinet…
• Opracowanie: 15 postaci, 16 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Zdążyć przed Panem Bogiem - Hanna Krall (1977 r.)

Świadectwo ocalałych pokazuje, że wytrwanie i opowiedzenie prawdy są formą oporu wobec niszczenia ludzi.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Godność człowieka.
• Gatunek: reportaż literacki, literatura faktu oparta na rozmowie z Markiem Edelmanem
• Tematy opracowania: Czas jako stawka oraz Sens oporu wobec pewnej śmierci.
• Czas i miejsce akcji: powojenna Polska, mieszkanie i szpital Marka Edelmana, lekarza kardiologa, w którym toczy się rozmowa z narratorką; getto warszawskie od utworzenia w 1940 roku przez wielką akcję wysiedleńczą 1942 i powstanie w kwietniu…
• Opracowanie: 13 postaci, 16 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Złodziejka książek - Marcus Zusak (2005 r.)

Książki i opowieść stają się dla bohaterki sposobem przetrwania wojny oraz podtrzymania nadziei w świecie grozy i utraty.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Język, czytanie i pisanie.
• Gatunek: powieść historyczna dla młodzieży (historical fiction, Bildungsroman)
• Tematy opracowania: Śmierć i przemijanie oraz Język, czytanie i pisanie.
• Czas i miejsce akcji: Fikcyjne miasteczko Molching na przedmieściach Monachium w III Rzeszy; Ulica Himmel (Himmel Street) - dom Hubermannów i sąsiedzi Liesel; Piwnica Hubermannów - miejsce nauki czytania, schronienia Maksa i ocalenia Liesel…
• Opracowanie: 12 postaci, 17 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Motyw w pozostałych lekturach z bazy (1)

Motyw występuje jeszcze w 1 lekturze - wszystkie poniżej, a pełne opisy w siatce na końcu strony.

Proszę państwa do gazu - Tadeusz Borowski

• Wątki motywu w tej lekturze: Jedzenie i instynkt przetrwania.
• Tematy opracowania: Dehumanizacja człowieka w obozie oraz Współuczestnictwo w zbrodni.
• Opracowanie: 10 postaci, 12 zdarzeń, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: jedna lektura.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): 2 lektury.
• liceum, zakres podstawowy (matura): 2 lektury.
• liceum, zakres rozszerzony (matura): jedna lektura.
• Największy kontrast epok dają „Odyseja (fragmenty)” (Starożytność (antyk)) i „Złodziejka książek” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Asiunia” (Opowiadanie) i „Odyseja (fragmenty)” (Epopeja) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Cierpienie i ofiara” (Proszę państwa do gazu), „Wiara, sacrum i religia” (W pustyni i w puszczy) i „Wojna, okupacja i obóz” (Proszę państwa do gazu i Zdążyć przed Panem Bogiem).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Odyseja (fragmenty)” (15 postaci i 22 zdarzenia w opracowaniu) oraz „W pustyni i w puszczy” (15 postaci, 16 zdarzeń).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 6, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 3 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Nadzieja i wytrwałość” reprezentują w tej epoce: Asiunia, Proszę państwa do gazu, Zdążyć przed Panem Bogiem i Złodziejka książek.

Starożytność (antyk) (do 476 r. (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego))

Kultura grecka i rzymska to fundament, z którego wyrosła cała późniejsza literatura europejska. W antyku powstały wzorce gatunkowe, do których twórcy wracają do dziś: epopeja, tragedia, komedia, dialog filozoficzny, pieśń i hymn. Świat antyczny jest światem bogów ingerujących w losy ludzi, fatum, którego nie da się oszukać, i bohatera, który swoim czynem albo upadkiem uczy odbiorcę, jak żyć. W lekturach szkolnych antyk reprezentują mitologia grecka, Homer, Sofokles i Biblia jako tekst kultury śródziemnomorskiej oraz utwory nawiązujące do antyku.

Motyw „Nadzieja i wytrwałość” reprezentują w tej epoce: Odyseja (fragmenty).

Młoda Polska (1890–1918)

Motyw „Nadzieja i wytrwałość” reprezentują w tej epoce: W pustyni i w puszczy.

Motywy pokrewne

Cierpienie i ofiara

Ból, poniżenie i ofiara ponoszona za innych.

Lektury wspólne z motywem „Nadzieja i wytrwałość”: Proszę państwa do gazu (1).

Wiara, sacrum i religia

Bóg, modlitwa, świętość i religia jako więź wspólnoty.

Lektury wspólne z motywem „Nadzieja i wytrwałość”: W pustyni i w puszczy (1).

Wojna, okupacja i obóz

Doświadczenie wojny, życia pod okupacją i lagru.

Lektury wspólne z motywem „Nadzieja i wytrwałość”: Proszę państwa do gazu i Zdążyć przed Panem Bogiem (2).

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Uważaj na teksty, w których ratunek przychodzi z zewnątrz - wtedy sensem bywa nie ocalenie, lecz zachowanie godności do końca.

• Kwestia sporna w „Asiunia”: Kogo zabierają Niemcy z domu Asiuni: tylko mamę czy oboje rodziców? Polska Wikipedia, strona wydawcy, recenzje oraz relacja samej autorki mówią zgodnie tylko o matce: to mama zostaje zabrana, a dom przestaje istnieć; ojciec jest w tym…
• Kwestia sporna w „Odyseja (fragmenty)”: Czy Odyseusz postąpił słusznie, wykrzykując swoje imię Polifemowi po ucieczce? Jedna linia widzi w tym pychę, która kosztowała życie wszystkich towarzyszy przez klątwę Posejdona.…
• Kwestia sporna w „W pustyni i w puszczy”: Jaki jest rok pierwszego wydania powieści i kiedy dokładnie ukazywała się w odcinkach? Polska Wikipedia podaje datę powstania utworu jako 1910, a datę wydania jako 1911 (wydawnictwo Gebethner i Wolff).…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 6 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 4 pytania, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Homer - Odyseja

   Kim jest Odyseusz i co jest treścią „Odysei”?

   1. A. Młodym wojownikiem szukającym sławy pod Troją
   2. B. Królem Itaki wracającym do domu po wojnie trojańskiej
   3. C. Bogiem morza karzącym żeglarzy za pychę
   4. D. Wieszczem przepowiadającym losy Greków

   Poprawna odpowiedź: Królem Itaki wracającym do domu po wojnie trojańskiej

   Odyseusz to król Itaki, który po zakończeniu wojny trojańskiej przez dziesięć lat wraca do domu, pokonując przeszkody rzucane mu przez Posejdona - cyklopa Polifema, syreny, czarodziejkę Kirke. Jego historia to wzorzec wędrowca, człowieka szukającego nie sławy, lecz własnego domu i rodziny. Nie jest bogiem ani wieszczkiem, a pod Troją walczył jako dojrzały władca, nie młody poszukiwacz przygód.

   Podpowiedź: Celem jego podróży nie jest zdobycie sławy, lecz powrót do domu i rodziny.

2. Literatura faktu - Zdążyć przed Panem Bogiem

   Kogo Hanna Krall uczyniła bohaterem reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem”?

   1. A. Marka Edelmana, zastępcę komendanta ŻOB
   2. B. Janusza Korczaka
   3. C. Władysława Szpilmana
   4. D. Irenę Sendlerową

   Poprawna odpowiedź: Marka Edelmana, zastępcę komendanta ŻOB

   Bohaterem reportażu jest Marek Edelman - zastępca komendanta Żydowskiej Organizacji Bojowej i uczestnik powstania w getcie warszawskim, po wojnie kardiochirurg. Tytuł pochodzi od jego powiedzenia o „ściganiu się z Panem Bogiem o ludzkie życie”. Korczak, Szpilman i Sendlerowa to inne postacie z tej samej epoki, ale nie występują w tym reportażu.

   Podpowiedź: To lekarz, który po wojnie ratował serca - i mówił o ściganiu się z Bogiem.

Wszystkie lektury z motywem Nadzieja i wytrwałość

Te 6 lektur: 770 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania