Dżuma
powieść paraboliczna (przypowieść) o konstrukcji kroniki; literatura XX wieku w kręgu absurdyzmu i egzystencjalizmu, osadzona w konwencji realistycznego, niemal medycznego sprawozdania z epidemii z warstwą znaczeń przenośnych
Opracowanie w wersji 1 · aktualizacja 26.09.2026 · jak powstają opracowania
Streszczenie w pigułce
Kronikarz przedstawia Oran jako brzydkie, handlowe miasto francuskiej prefektury, którego mieszkańcy żyją mechanicznie i nie cenią relacji międzyludzkich; zapowiada, że ujawni swoją tożsamość w stosownym momencie. Finał rozgrywa się w połowie lutego, gdy bramy Oranu zostają otwarte, na dworzec wjeżdżają pociągi, a mieszkańcy odzyskują kontakt z bliskimi.
Streszczenie szczegółowe
Czas, miejsce i punkt wyjścia
Tło i przestrzeń wydarzeń
Utwór otwiera motto zaczerpnięte z Dziennika roku zarazy Daniela Defoe, autora Przypadków Robinsona Crusoe; sentencja dotyczy przedstawiania jednego rodzaju uwięzienia przez inny i sygnalizuje paraboliczny charakter powieści.
Początek historii i zawiązanie akcji
Akcja rozgrywa się w Oranie, algierskim mieście portowym, w latach czterdziestych XX wieku, a narrator podaje rok jako 194., celowo zamazując ostatnią cyfrę daty. Powieść otwiera motto z Dziennika roku zarazy Daniela Defoe, autora Przypadków Robinsona Crusoe, zbeletryzowanej kroniki londyńskiej epidemii z 1665 roku wydanej w 1722 roku.
Przebieg wydarzeń i węzłowe wątki
Ekspozycja: Oran i jego mieszkańcy
Kronikarz przedstawia Oran jako brzydkie, handlowe miasto francuskiej prefektury, którego mieszkańcy żyją mechanicznie i nie cenią relacji międzyludzkich; zapowiada, że ujawni swoją tożsamość w stosownym momencie.
Martwe szczury na ulicach
16 kwietnia doktor Rieux natrafia na pierwszego martwego szczura i zgłasza to dozorcy; w kolejnych dniach padłe gryzonie pojawiają się masowo, a administracja uruchamia służbę odszczurzania.
Wyjazd żony Rieux do sanatorium
Chora żona doktora Rieux wyjeżdża do sanatorium w górach na krótko przed zamknięciem miasta; pożegnanie na dworcu jest chłodne, a małżonkowie obiecują sobie nowy początek.
Choroba i śmierć dozorcy Michela
Dozorca Michel zapada na gorączkę z obrzękiem gruczołów i umiera w ciągu kilkudziesięciu godzin; Rieux nie potrafi postawić rozpoznania i konsultuje się telefonicznie z doktorem Richardem.
Rozpoznanie dżumy przez lekarzy
Doktor Castel, który widział wcześniej ofiary gorączek pachwinowych, potwierdza wobec Rieux rozpoznanie dżumy i ostrzega przed skłonnością administracji do przemilczenia zagrożenia.
Komisja sanitarna i opór administracji
Rieux doprowadza do zwołania w prefekturze komisji sanitarnej, gdzie lekarze domagają się stanowczych działań, a prefekt po ostrej wymianie zdań przyjmuje do wiadomości powagę sytuacji.
Ogłoszenie epidemii i zamknięcie bram
Gdy jednego dnia umiera czterdzieści osób, prefekt zarządza izolacją chorych i kwarantanną rodzin, a gubernator przysyła depeszę nakazującą zamknięcie miasta.
Pierwsze kazanie ojca Paneloux
Jezuita Paneloux wygłasza kazanie, w którym tłumaczy dżumę jako karę zesłaną przez Boga na miasto za jego letnią wiarę i grzechy, oraz wzywa mieszkańców do pokuty.
Raymond Rambert i próby wyjazdu
Dziennikarz Rambert bezskutecznie zabiega o zgodę na wyjazd w prefekturze, a następnie za pośrednictwem Cottarda wchodzi w kontakt ze środowiskiem przemytniczym organizującym nielegalne wyjazdy.
Powstanie ochotniczych formacji sanitarnych
Tarrou proponuje Rieux utworzenie ochotniczych formacji sanitarnych, nazajutrz przyprowadza pierwszą grupę ochotników, a sekretarzem formacji zostaje Joseph Grand.
Zmiana postaci dżumy i pierwsze lato
Wiosną pojawia się bardziej zaraźliwa odmiana dżumy płucnej, liczba zgonów rośnie, a miasto przechodzi w stan oblężenia z zamieszkami, szturmami na bramy i grabieżą.
Rezygnacja Ramberta z ucieczki
Gdy nadarza się realna szansa wyjazdu, Rambert rezygnuje z niej i zgłasza się do formacji sanitarnych, tłumacząc, że wstydziłby się szczęścia w Paryżu, gdy inni cierpią w Oranie.
Śmierć Filipa, syna sędziego Othona
Pod koniec października serum Castela zostaje po raz pierwszy podane synowi sędziego Othona; chłopiec umiera w długotrwałych męczarniach w obecności Rieux, Tarrou, Ramberta, Granda i Paneloux.
Drugie kazanie ojca Paneloux
Po śmierci dziecka Paneloux wygłasza drugie kazanie, w którym podejmuje problem cierpienia niewinnych i stawia słuchaczom wybór między odrzuceniem wszystkiego a przyjęciem wszystkiego.
Śmierć ojca Paneloux
Kilka dni po drugim kazaniu Paneloux zapada na chorobę o nietypowych objawach i umiera; narrator opisuje jego przypadek jako wątpliwy i nie potrafi jednoznacznie zakwalifikować go jako dżumę.
Wyznanie Tarrou
Tarrou opowiada Rieux historię swojego życia, od sceny z ojcem-prokuratorem żądającym kary śmierci, po lata walki z systemem opartym na karze śmierci; wyznaje, że pragnie zostać świętym bez Boga.
Kryzys i wyzdrowienie Granda
Podczas Bożego Narodzenia Grand, wspominając zaręczyny z Jeanne, przeżywa załamanie, a w gorączce poleca Rieux spalić kilkadziesiąt stron kolejnych wersji pierwszego zdania; nazajutrz jego stan gwałtownie się poprawia.
Cofanie się epidemii i śmierć sędziego Othona
W styczniu liczba zachorowań wyraźnie maleje, ale nadzieja mieszkańców budzi się powoli; umiera między innymi sędzia Othon, jedna z ostatnich ofiar dżumy.
Śmierć Jeana Tarrou
Na dwa dni przed otwarciem bram Tarrou zapada na dżumę; Rieux i jego matka opiekują się nim w domu, ale chory umiera, stając się jedną z ostatnich ofiar epidemii.
Wiadomość o śmierci żony Rieux
Wkrótce po śmierci Tarrou Rieux otrzymuje wiadomość, że jego żona zmarła w sanatorium poza Oranem, nie doczekawszy końca epidemii.
Otwarcie bram miasta
W piękny lutowy poranek bramy Oranu zostają otwarte, na dworzec wjeżdżają pociągi, a mieszkańcy odzyskują kontakt z bliskimi rozdzielonymi przez dziesięć miesięcy.
Załamanie i aresztowanie Cottarda
Cottard, jako jedyny mieszkaniec, nie cieszy się z końca epidemii; zamyka się w mieszkaniu i w ataku szału strzela do świętującego tłumu oraz do przypadkowych zwierząt, po czym zostaje obezwładniony i aresztowany.
Ujawnienie tożsamości narratora i refleksja końcowa
Narrator ujawnia, że autorem kroniki jest doktor Bernard Rieux, i kończy ją refleksją, że bakteria dżumy nigdy nie ginie, może pozostawać w uśpieniu, a kiedyś ponownie zaatakuje szczęśliwe miasto.
Finał i rozwiązanie
Zakończenie losów bohaterów
Finał rozgrywa się w połowie lutego, gdy bramy Oranu zostają otwarte, na dworzec wjeżdżają pociągi, a mieszkańcy odzyskują kontakt z bliskimi. Radość tłumu przeplata się jednak ze stratami: Tarrou zmarł na dwa dni przed otwarciem bram, a Rieux otrzymał wiadomość o śmierci żony w sanatorium poza miastem.
Puentujące rozstrzygnięcie
W dniu otwarcia Cottard, który jako jedyny nie cieszył się z końca epidemii, zamyka się w mieszkaniu i strzela do świętującego tłumu oraz do przypadkowych zwierząt, po czym zostaje obezwładniony i aresztowany. Narrator ujawnia wówczas, że autorem kroniki jest doktor Bernard Rieux, i tłumaczy, że ukrywał tożsamość, aby zachować pozycję obiektywnego świadka wydarzeń, w których cierpieli wszyscy.
Bohaterowie utworu
Doktor Bernard Rieux
Główny bohatergłówny bohater i zarazem narrator kroniki
Lekarz w Oranie, który od pierwszego dnia rozpoznaje grozę zarazy, doprowadza do zwołania komisji sanitarnej, organizuje walkę z epidemią i ujawnia swoją tożsamość jako autora relacji dopiero w ostatniej części
- • Ma około trzydziestu pięciu lat, pochodzi z ubogiej rodziny robotniczej i wybrał zawód lekarza, aby osiągnąć coś, co wydawało się niemożliwe.
- • Jego sylwetkę i wygląd znamy z notatek Tarrou: średni wzrost, kwadratowa twarz, ciemne oczy, krótko obcięte czarne włosy, opalona skóra, zwyczaj chodzenia z gołą głową.
- • Nie wierzy w Boga i uważa, że gdyby wierzył, musiałby zaprzestać leczenia i pozostawić troskę o ludzi Bogu; walkę z cierpieniem traktuje jako czysto ludzki obowiązek.
- • Nie przechodzi wewnętrznej przemiany: od początku do końca epidemii pozostaje wierny tym samym przekonaniom i temu samemu sposobowi działania.
- • Poświęca dobro prywatne: nie wyjeżdża do chorej żony do sanatorium i nie widzi jej przed jej śmiercią, a po śmierci przyjaciela Tarrou nie załamuje się, lecz trwa przy pracy.
- • Nie uważa się za bohatera; swoją postawę sprowadza do uczciwego wykonywania zawodu i przyznaje, że zwycięstwa lekarza nad śmiercią są zawsze tymczasowe.
Jean Tarrou
Główny bohaterdrugi narrator i zarazem jeden z głównych bohaterów
Przyjezdny zamożny mężczyzna bez zawodu, prowadzący notatki o mieście, inicjator ochotniczych formacji sanitarnych, ateista dążący do świętości bez Boga
- • Dochodzi do Oranu na kilka tygodni przed wybuchem epidemii; nie pracuje, mieszka w hotelu i dysponuje własnymi środkami finansowymi.
- • Jest synem prokuratora; jako siedemnastolatek zobaczył w sądzie, jak ojciec żąda najsurowszej kary, i odtąd sprzeciwia się karze śmierci oraz wszelkiemu zabijaniu.
- • Opuścił dom rodzinny i przez lata angażował się w działania polityczne, zachowując wstręt do egzekucji, których dopuszczali się także jego towarzysze.
- • To on proponuje Rieux powołanie ochotniczych formacji sanitarnych i przyprowadza pierwszą grupę ochotników, w tym ojca Paneloux; organizacja obejmuje później także cesarskiego sędziego Othona i Ramberta.
- • Deklaruje, że nie wierzy w Boga, ale pragnie zostać świętym bez Boga, a jego postawa moralna opiera się na stawaniu po stronie ofiar.
- • Prowadzi osobisty dziennik, w którym z ironią opisuje mieszkańców Oranu, starego astmatyka, Cottarda i samego Rieux; jego zapiski stanowią drugą warstwę narracji kroniki.
Cottard
Główny bohaterhandlarz win i likierów, przestępca ścigany przez policję i niedoszły samobójca z pierwszych stron powieści
Jedyna postać, która czerpie korzyści z epidemii, a po jej końcu popada w obłęd
- • Oficjalnie zajmuje się sprzedażą win i likierów, w rzeczywistości ukrywa się przed policją i najbardziej boi się więzienia.
- • Jeszcze przed epidemią podejmuje próbę samobójczą, którą przerywa interwencja Josepha Granda i doktora Rieux.
- • Dla Ramberta organizuje kontakt ze środowiskiem przemytników i strażników bram, dzięki któremu dziennikarz przygotowuje nielegalny wyjazd.
- • Wzbogaca się na przemycie towarów i ludzi przez zamknięte bramy, prowadzi wystawne życie i ma nadzieję, że epidemia potrwa długo, a po niej dawne winy zostaną zapomniane.
- • Jako jedyny mieszkaniec nie przyłącza się do formacji sanitarnych i nie cieszy się z cofania epidemii, bo koniec zarazy oznacza dla niego powrót do stanu zagrożenia.
- • W dniu otwarcia bram zabarykaduje się w mieszkaniu i strzela do świętującego tłumu, po czym zostaje obezwładniony i aresztowany przez policję.
Ojciec Paneloux
Główny bohateruczony jezuita o konserwatywnych poglądach, współtwórca biuletynu Towarzystwa Geograficznego w Oranie
Reprezentant postawy religijnej, który w pierwszym kazaniu głosi, że dżuma jest karą za grzechy, a po śmierci dziecka Othona radykalnie zmienia ton
- • Jest jezuitą, teologiem i publicystą, broni nauki chrześcijańskiej, krytykuje nowoczesny indywidualizm i cieszy się wysoką pozycją w zakonie.
- • W pierwszym kazaniu przedstawia epidemię jako świadome działanie Boga zniecierpliwionego letnią wiarą mieszkańców i jako wezwanie do pokuty, co przyciąga do kościoła wielu orańczyków.
- • Jest świadkiem agonii Filipa, syna sędziego Othona, i ten widok podważa jego wcześniejsze przekonanie, że choroba dotyka wyłącznie grzesznych.
- • W drugim kazaniu porusza problem cierpienia niewinnego dziecka i stawia słuchaczom wybór między odrzuceniem wszystkiego a przyjęciem wszystkiego; mówi w pierwszej osobie liczby mnogiej, utożsamiając się z miastem.
- • Przystępuje do ochotniczych formacji sanitarnych i angażuje się w pomoc bliźnim, mimo że wcześniej zalecał przede wszystkim modlitwę.
- • Umiera wkrótce po drugim kazaniu na chorobę o nietypowych objawach, której narrator nie potrafi jednoznacznie zakwalifikować jako dżumę; odrzuca pomoc i umiera z krzyżem.
Raymond Rambert
Główny bohatermłody dziennikarz z Paryża, który znalazł się w Oranie przypadkowo, pisząc reportaż o życiu algierskich Arabów
Początkowo dąży do ucieczki, by wrócić do żony, ostatecznie wybiera pozostanie w mieście i pracę w formacjach sanitarnych
- • Przybył do Oranu krótko przed wybuchem epidemii, aby napisać artykuł o warunkach życia Arabów, i nie spodziewał się, że miasto zostanie zamknięte.
- • W Paryżu czeka na niego żona, którą niedawno poślubił; rozłąka jest głównym motywem jego dążenia do wyjazdu.
- • Bezskutecznie zabiega o zgodę na wyjazd w prefekturze, a następnie próbuje wydostać się z miasta nielegalnie, korzystając z kontaktów Cottarda i przemytników.
- • W rozmowie z Rieux wyznaje, że walczył w wojnie domowej w Hiszpanii i że po tym doświadczeniu bohaterstwo uważa za coś łatwego, a nawet zabójczego; nie chce już walczyć dla idei.
- • Dowiedziawszy się, że żona Rieux jest chora i przebywa poza miastem, zmienia postawę i zgłasza się do ochotniczych formacji sanitarnych, początkowo tylko do czasu wyjazdu.
- • Gdy nadarza się realna szansa ucieczki, rezygnuje z niej, tłumacząc, że wstydziłby się szczęścia w Paryżu, gdy inni cierpią w Oranie; Rieux i Tarrou przyjmują tę decyzję bez entuzjazmu, szanując jego wolność wyboru.
Joseph Grand
Postać drugoplanowaskromny urzędnik merostwa w Oranie, od dwudziestu lat czekający na obiecane stanowisko
Sąsiad i ratownik Cottarda, sekretarz ochotniczych formacji sanitarnych, nocą pisarz zmagający się z pierwszym zdaniem własnej powieści
- • Ma około pięćdziesięciu lat, jest wysoki i bardzo szczupły, nosi za duże ubrania i brakuje mu górnych zębów; urodził się w Montélimar i chętnie cytuje powiedzenia z rodzinnych stron.
- • Cierpi na blokadę w wyrażaniu myśli: nie potrafi poprosić przełożonych o awans ani podwyżkę, a jego skromność jest wręcz przesadna.
- • Uratował Cottarda po próbie samobójczej i czuwał przy nim przez całą noc.
- • Od lat pracuje nad powieścią, nieustannie cyzelując jej pierwsze zdanie, w którym pojawia się postać amazonki przejeżdżającej alejami Lasku Bulońskiego.
- • Jego żona Jeanne odeszła, ponieważ przestał jej mówić o uczuciach; Grand wciąż ją kocha i obwinia się o rozpad małżeństwa, a w czasie Bożego Narodzenia przeżywa z tego powodu załamanie.
- • Po wybuchu epidemii bez wahania przystępuje do formacji sanitarnych i zostaje ich sekretarzem, wykonując żmudną pracę biurową równolegle z obowiązkami w merostwie.
Sędzia Othon
Postać drugoplanowasędzia śledczy w Oranie, człowiek rygorystycznie przestrzegający przepisów
Ojciec Filipa, na którym po raz pierwszy wypróbowano serum Castela; po śmierci syna wraca do obozu kwarantanny jako pracownik administracyjny
- • Jest profesjonalny i bezwzględnie przestrzega przepisów; to on ostrzega Ramberta, że nielegalne próby opuszczenia miasta są karalne, i swoją obecnością wzbudza lęk Cottarda.
- • Ma żonę i dwoje dzieci; podczas kwarantanny rodzina zostaje rozdzielona, córka trafia z matką do hotelu, a sam sędzia na stadion.
- • Zgadza się na podanie synowi eksperymentalnego serum Castela jako pierwszemu pacjentowi.
- • Śmierć syna całkowicie go odmienia: z surowego ojca staje się człowiekiem o łagodnym spojrzeniu.
- • Po zakończeniu własnej kwarantanny wraca na stadion jako pracownik administracyjny obozu, aby czuć się bliżej zmarłego dziecka.
- • Umiera jako jedna z ostatnich ofiar dżumy, już w okresie cofania się epidemii.
Filip, syn sędziego Othona
Postać drugoplanowamały chłopiec, pierwszy pacjent, któremu podano eksperymentalne serum doktora Castela
Jego śmierć w męczarniach staje się punktem zwrotnym dla ojca Paneloux i jednym z najważniejszych obrazów cierpienia niewinnego
- • Jest synem sędziego Othona i podczas epidemii trafia do szpitala z objawami dżumy.
- • Otrzymuje serum Castela jako pierwszy chory, w obecności Rieux, Tarrou, Ramberta, Granda i ojca Paneloux.
- • Lekarstwo nie działa; dziecko umiera w długotrwałych cierpieniach, co narrator przedstawia jako wydarzenie dramatycznie trudne do zniesienia dla świadków.
- • Rieux zwraca wtedy uwagę ojcu Paneloux, że chłopiec nie był niczemu winien, co staje się początkiem ich porozumienia.
- • Śmierć dziecka podważa wcześniejszą tezę Paneloux o karze bożej wymierzonej grzesznikom i prowadzi do radykalnej zmiany tonu drugiego kazania.
Stary astmatyk
Postać drugoplanowapacjent doktora Rieux pochodzenia hiszpańskiego, od lat niewstający z łóżka mimo zachowanej sprawności
Odmierza czas, przekładając ziarna grochu między dwoma garnkami i komentuje wydarzenia w mieście z ironicznym dystansem
- • Mieszka w ubogiej dzielnicy i jest jednym z pacjentów, których Rieux odwiedza regularnie, także wtedy, gdy jego rola ogranicza się do stwierdzenia choroby.
- • Od lat leży w łóżku, choć mógłby poruszać się o własnych siłach; czas odmierza, przerzucając ziarna grochu z jednego garnka do drugiego.
- • Zna wszystkie wieści z miasta i przekazuje je lekarzowi w sposób pozbawiony patosu.
- • Tarrou darzy go sympatią i nazywa go świętym, jeśli za świętość uznać zespół przyzwyczajeń.
- • Pod koniec epidemii informuje Rieux, że władze planują postawić pomnik ofiarom dżumy, co narrator odnotowuje jako sygnał powrotu miasta do normalności.
Matka doktora Rieux
Postać drugoplanowastarsza kobieta, która przyjeżdża do Oranu, aby pod nieobecność chorej synowej prowadzić dom syna
W czasie epidemii wspiera Rieux, a przy śmierci Tarrou towarzyszy mu w czuwaniu przy chorym
- • Przyjeżdża do miasta na krótko przed zamknięciem bram, aby zaopiekować się synem i jego gospodarstwem.
- • Jej obecność pozwala Rieux znosić najcięższe chwile epidemii; doktor jest do niej silnie przywiązany.
- • Jest osobą milczącą, łagodną i wyciszoną; Tarrou w swoich notatkach pisze, że w jej spojrzeniu jest tyle dobroci, że zawsze będzie ono mocniejsze od dżumy, i przywołuje przy tym wspomnienie własnej zmarłej matki.
- • Wspólnie z synem opiekuje się umierającym Tarrou.
- • Jej postawa należy w powieści do tych, które narrator pokazuje jako trwałe oparcie wobec zła: obok ojca nie ma w niej ani buntu, ani rezygnacji, lecz cicha wytrwałość.
Żona doktora Rieux
Postać drugoplanowachora kobieta, która na krótko przed wybuchem epidemii wyjeżdża do sanatorium w górach
Umiera tam poza miastem, nie doczekawszy końca zarazy i nie zobaczywszy męża
- • Jest poważnie chora i zostaje wysłana do sanatorium jeszcze przed pojawieniem się pierwszych szczurów; wyjazd w wagonie sypialnym stanowi dla pary znaczący wydatek.
- • Pożegnanie na dworcu nie jest gorące; małżonkowie obiecują sobie nowy początek po powrocie żony, co sugeruje ochłodzenie uczucia.
- • Po zamknięciu bram Rieux wysyła do niej telegram, w którym informuje o sytuacji w mieście i prosi, by dbała o siebie.
- • Kontakt listowy zostaje wznowiony dopiero około Bożego Narodzenia za pośrednictwem przemytniczych kanałów, którymi posługiwał się Rambert.
- • Umiera w sanatorium poza Oranem; wiadomość o jej śmierci dociera do Rieux wkrótce po śmierci Tarrou, co narrator przedstawia jako podwójną stratę.
Doktor Castel
Postać drugoplanowastarszy, doświadczony lekarz z Oranu i kolega Rieux
Rozpoznaje dżumę na podstawie wcześniejszych obserwacji, a następnie opracowuje surowicę używaną w trakcie epidemii
- • Widział wcześniej ofiary tak zwanych gorączek pachwinowych w innych częściach świata, co pozwala mu rozpoznać chorobę w Oranie wcześniej niż administracja.
- • Uprzedza Rieux, że władze będą skłonne przemilczeć zagrożenie, powołując się na rzekome zniknięcie dżumy z krajów o umiarkowanym klimacie.
- • Szuka w bibliotekach informacji o drogach rozprzestrzeniania się zarazy i o metodach walki z nią.
- • Opracowuje surowicę na bazie wyhodowanego mikroba; Rieux wiąże z nią duże nadzieje, ale lek jest początkowo mało skuteczny.
- • Serum podane Filipowi Othonowi nie ratuje dziecka, co staje się jednym z najboleśniejszych epizodów walki z epidemią.
- • Jego żona, mimo że małżeństwo nie należało do szczególnie szczęśliwych, decyduje się wrócić do miasta w trakcie epidemii.
Doktor Richard
Postać drugoplanowasekretarz generalny syndykatu lekarzy w Oranie
Przedstawiciel postawy ostrożnego niedowierzania, który długo odmawia uznania, że w mieście panuje dżuma, i sam pada jej ofiarą
- • Jest cenionym kolegą Rieux, do którego ten dzwoni w sprawie pierwszych pacjentów z gorączką i obrzękiem gruczołów.
- • Ma wówczas dwóch pacjentów z podobnymi objawami, ale nie formułuje rozpoznania.
- • Reprezentuje stanowisko administracji i części środowiska lekarskiego, które domaga się oficjalnego potwierdzenia przed podjęciem nadzwyczajnych kroków.
- • Przyznaje rację Rieux dopiero pod naciskiem i po kolejnych zgonach; jego opór narrator przedstawia jako jeden z mechanizmów opóźniających reakcję miasta.
- • Nie przeżywa epidemii i umiera na dżumę.
Michel
Postać drugoplanowadozorca w kamienicy doktora Rieux, pierwsza śmiertelna ofiara dżumy w Oranie
Jego śmierć jest momentem, w którym zagrożenie przestaje być anonimową statystyką
- • To jemu Rieux zgłasza pierwszego znalezionego martwego szczura i spotyka się z niedowierzaniem.
- • W kolejnych dniach skarży się, że ktoś podrzuca martwe, zakrwawione gryzonie na korytarz.
- • Zapada na gorączkę z obrzękiem gruczołów szyjnych, wymiotami i opuchnięciem ciała; Rieux nie potrafi postawić rozpoznania i zaleca picie dużej ilości płynów.
- • Umiera w ciągu kilkudziesięciu godzin, w agonii, w karetce; jego śmierć jest pierwszym wstrząsem dla lekarza.
Garcia
Postać drugoplanowakelner w hiszpańskiej restauracji w Oranie, pośrednik w kontaktach ze środowiskiem przemytniczym
Dzięki niemu Rambert dociera do grupy organizującej nielegalne wyjazdy z zamkniętego miasta
- • Pracuje jako kelner w hiszpańskiej restauracji i należy do hiszpańskiej społeczności Oranu, którą Tarrou odwiedza w poszukiwaniu kontaktów.
- • To on kieruje Ramberta do Gonzalesa, a następnie do Raoula, przywódcy grupy szmuglerów.
- • Jego rola pokazuje, że w zamkniętym mieście równolegle do oficjalnej administracji działa drugi, nieformalny obieg informacji i usług.
- • Według opracowań to środowisko hiszpańskie w powieści jest najbliższe kręgowi kontaktów Tarrou, co bywa wiązane z jego domniemanym udziałem w wojnie domowej w Hiszpanii.
Joseph Mercier
Postać drugoplanowadyrektor miejskiej służby odszczurzania w Oranie
Urzędnik, do którego Rieux zgłasza pierwsze masowe padanie szczurów, i pierwszy przedstawiciel administracji konfrontowany z faktami
- • Rieux dzwoni do niego po pierwszych znalezionych martwych szczurach.
- • Informuje, że w samym urzędzie znaleziono kilkadziesiąt zdechłych i zakrwawionych gryzoni.
- • Jego służba podejmuje zbieranie i wywożenie padłych zwierząt, gdy ich liczba zaczyna rosnąć.
- • Postać funkcjonuje w powieści jako ogniwo między obserwacją lekarza a machiną administracyjną, która reaguje dopiero pod presją faktów.
Prefekt i administracja miejska
Postać drugoplanowawładze departamentu i miasta, w tym prefekt oraz merostwo zatrudniające Granda
Reprezentują opór instytucji wobec uznania skali zagrożenia i odpowiadają za ogłoszenie epidemii, kwarantannę i zamknięcie bram
- • Prefekt przyjmuje do wiadomości powagę sytuacji dopiero na posiedzeniu komisji sanitarnej, po ostrej wymianie zdań z lekarzami.
- • Komunikaty i afisze sanitarne są wynikiem kompromisu między potrzebą powstrzymania choroby a niechęcią przyznania, że sytuacja jest dramatyczna.
- • Prefekt ogłasza stan epidemii, zarządza izolacją chorych i kwarantanną rodzin, a po decyzji gubernatora doprowadza do zamknięcia miasta.
- • Wraz z narastaniem zarazy władze wprowadzają stan oblężenia i godzinę policyjną oraz organizują prowizoryczne szpitale i obóz kwarantanny na stadionie.
- • 25 stycznia prefektura ogłasza zahamowanie epidemii, zapowiadając utrzymanie zamkniętych bram jeszcze przez dwa tygodnie.
- • W powieści nie pojawia się wyodrębniona, nazwana postać mera Oranu; decyzje administracyjne są przypisane prefektowi, gubernatorowi i urzędom, których pracownikiem jest między innymi Grand.
Mieszkańcy Oranu
Postać drugoplanowazbiorowy bohater kroniki
Społeczność miasta handlowego, którą narrator charakteryzuje jako pochłoniętą interesami i przyzwyczajeniami, a którą epidemia zmusza do zmiany postaw i odkrycia solidarności
- • Przed epidemią mieszkańcy Oranu pracują mechanicznie, w tygodniu ciężko zarabiają, a weekendy wypełniają prostymi rozrywkami; narrator pisze, że kochają i umierają tu w sposób całkowicie banalny.
- • Po zamknięciu bram ich zbiorowym doświadczeniem staje się rozłąka, wygnanie i tęsknota, a narrator wypowiada się wtedy w pierwszej osobie liczby mnogiej.
- • Część mieszkańców szuka ukojenia w kościele i u kaznodziejów, inni oddają się zabawom i trwonieniu majątku, jeszcze inni podejmują pracę w formacjach sanitarnych.
- • W miarę trwania epidemii zbiorową postawą staje się rutyna, otępienie i znużenie, które narrator opisuje jako stan powszechnego wyczerpania.
- • Po otwarciu bram miasto ogarnia radość tłumu, którą narrator przedstawia jako słuszną, ale niepełną, bo obok niej trwa pamięć o zmarłych.
Relacje między bohaterami
Kto z kim jest powiązany i co z tego powiązania wynika dla fabuły.
przyjaźń oparta na wspólnej pracy w formacjach sanitarnych; Tarrou zwierza się Rieux ze swojej biografii, a Rieux opiekuje się nim w chorobie i opisuje jego śmierć jako klęskę osobistą
małżeństwo osłabione rutyną; rozstanie na dworcu przed epidemią i śmierć żony w sanatorium poza miastem
silna więź rodzinna; matka przyjeżdża, by prowadzić dom lekarza, i czuwa razem z nim przy umierającym Tarrou
spór światopoglądowy między niewierzącym lekarzem a jezuitą, który po śmierci dziecka Othona przechodzi we wzajemne porozumienie
wyrozumiały stosunek lekarza do dziennikarza; Rieux nie próbuje wpłynąć na jego decyzję i przyjmuje go do formacji sanitarnych
relacja lekarza z pacjentem i współpracownikiem; Rieux leczy Granda bezpłatnie i ceni go jako cichego bohatera kroniki
znajomość i rozmowy prowadzone przez Tarrou w celach poznawczych; Tarrou opisuje Cottarda w notatkach i orientuje się, że epidemia chroni go przed aresztowaniem
Tarrou proponuje Paneloux udział w ochotniczych formacjach sanitarnych, a duchowny po namyśle się zgadza
sąsiedztwo i akt ratunku; Grand przerywa próbę samobójczą Cottarda i czuwa przy nim przez noc
kontakty przestępcze; Cottard pośredniczy w organizacji nielegalnego wyjazdu dziennikarza z miasta
pośrednictwo w kontaktach ze środowiskiem przemytniczym; kelner hiszpańskiej restauracji kieruje dziennikarza do organizatorów ucieczki
relacja ojca i syna; surowy wobec dziecka sędzia zmienia się po jego śmierci i wraca do obozu kwarantanny, aby być bliżej zmarłego
koleżeństwo lekarskie; Castel potwierdza rozpoznanie dżumy, dostarcza serum i wspiera Rieux w walce z epidemią
spór w środowisku lekarskim; Richard jako sekretarz syndykatu lekarzy zwleka z uznaniem epidemii, a Rieux domaga się natychmiastowych działań
konflikt i współpraca; lekarz wymusza na władzach zwołanie komisji sanitarnej i wprowadzenie środków ostrożności
relacja lekarza z pacjentem; astmatyk przyjmuje Rieux w swoim mieszkaniu i komentuje wydarzenia w mieście aż do końca kroniki
relacja zbiorowa; narrator identyfikuje się z losem mieszkańców, mówiąc o naszym mieście i o wspólnym doświadczeniu wygnania
Plan wydarzeń
Ekspozycja: Oran i jego mieszkańcy
Kronikarz przedstawia Oran jako brzydkie, handlowe miasto francuskiej prefektury, którego mieszkańcy żyją mechanicznie i nie cenią relacji międzyludzkich; zapowiada, że ujawni swoją tożsamość w stosownym momencie.
Martwe szczury na ulicach
16 kwietnia doktor Rieux natrafia na pierwszego martwego szczura i zgłasza to dozorcy; w kolejnych dniach padłe gryzonie pojawiają się masowo, a administracja uruchamia służbę odszczurzania.
Wyjazd żony Rieux do sanatorium
Chora żona doktora Rieux wyjeżdża do sanatorium w górach na krótko przed zamknięciem miasta; pożegnanie na dworcu jest chłodne, a małżonkowie obiecują sobie nowy początek.
Choroba i śmierć dozorcy Michela
Dozorca Michel zapada na gorączkę z obrzękiem gruczołów i umiera w ciągu kilkudziesięciu godzin; Rieux nie potrafi postawić rozpoznania i konsultuje się telefonicznie z doktorem Richardem.
Rozpoznanie dżumy przez lekarzy
Doktor Castel, który widział wcześniej ofiary gorączek pachwinowych, potwierdza wobec Rieux rozpoznanie dżumy i ostrzega przed skłonnością administracji do przemilczenia zagrożenia.
Komisja sanitarna i opór administracji
Rieux doprowadza do zwołania w prefekturze komisji sanitarnej, gdzie lekarze domagają się stanowczych działań, a prefekt po ostrej wymianie zdań przyjmuje do wiadomości powagę sytuacji.
Ogłoszenie epidemii i zamknięcie bram
Gdy jednego dnia umiera czterdzieści osób, prefekt zarządza izolacją chorych i kwarantanną rodzin, a gubernator przysyła depeszę nakazującą zamknięcie miasta.
Pierwsze kazanie ojca Paneloux
Jezuita Paneloux wygłasza kazanie, w którym tłumaczy dżumę jako karę zesłaną przez Boga na miasto za jego letnią wiarę i grzechy, oraz wzywa mieszkańców do pokuty.
Raymond Rambert i próby wyjazdu
Dziennikarz Rambert bezskutecznie zabiega o zgodę na wyjazd w prefekturze, a następnie za pośrednictwem Cottarda wchodzi w kontakt ze środowiskiem przemytniczym organizującym nielegalne wyjazdy.
Powstanie ochotniczych formacji sanitarnych
Tarrou proponuje Rieux utworzenie ochotniczych formacji sanitarnych, nazajutrz przyprowadza pierwszą grupę ochotników, a sekretarzem formacji zostaje Joseph Grand.
Zmiana postaci dżumy i pierwsze lato
Wiosną pojawia się bardziej zaraźliwa odmiana dżumy płucnej, liczba zgonów rośnie, a miasto przechodzi w stan oblężenia z zamieszkami, szturmami na bramy i grabieżą.
Rezygnacja Ramberta z ucieczki
Gdy nadarza się realna szansa wyjazdu, Rambert rezygnuje z niej i zgłasza się do formacji sanitarnych, tłumacząc, że wstydziłby się szczęścia w Paryżu, gdy inni cierpią w Oranie.
Śmierć Filipa, syna sędziego Othona
Pod koniec października serum Castela zostaje po raz pierwszy podane synowi sędziego Othona; chłopiec umiera w długotrwałych męczarniach w obecności Rieux, Tarrou, Ramberta, Granda i Paneloux.
Drugie kazanie ojca Paneloux
Po śmierci dziecka Paneloux wygłasza drugie kazanie, w którym podejmuje problem cierpienia niewinnych i stawia słuchaczom wybór między odrzuceniem wszystkiego a przyjęciem wszystkiego.
Śmierć ojca Paneloux
Kilka dni po drugim kazaniu Paneloux zapada na chorobę o nietypowych objawach i umiera; narrator opisuje jego przypadek jako wątpliwy i nie potrafi jednoznacznie zakwalifikować go jako dżumę.
Wyznanie Tarrou
Tarrou opowiada Rieux historię swojego życia, od sceny z ojcem-prokuratorem żądającym kary śmierci, po lata walki z systemem opartym na karze śmierci; wyznaje, że pragnie zostać świętym bez Boga.
Kryzys i wyzdrowienie Granda
Podczas Bożego Narodzenia Grand, wspominając zaręczyny z Jeanne, przeżywa załamanie, a w gorączce poleca Rieux spalić kilkadziesiąt stron kolejnych wersji pierwszego zdania; nazajutrz jego stan gwałtownie się poprawia.
Cofanie się epidemii i śmierć sędziego Othona
W styczniu liczba zachorowań wyraźnie maleje, ale nadzieja mieszkańców budzi się powoli; umiera między innymi sędzia Othon, jedna z ostatnich ofiar dżumy.
Śmierć Jeana Tarrou
Na dwa dni przed otwarciem bram Tarrou zapada na dżumę; Rieux i jego matka opiekują się nim w domu, ale chory umiera, stając się jedną z ostatnich ofiar epidemii.
Wiadomość o śmierci żony Rieux
Wkrótce po śmierci Tarrou Rieux otrzymuje wiadomość, że jego żona zmarła w sanatorium poza Oranem, nie doczekawszy końca epidemii.
Otwarcie bram miasta
W piękny lutowy poranek bramy Oranu zostają otwarte, na dworzec wjeżdżają pociągi, a mieszkańcy odzyskują kontakt z bliskimi rozdzielonymi przez dziesięć miesięcy.
Załamanie i aresztowanie Cottarda
Cottard, jako jedyny mieszkaniec, nie cieszy się z końca epidemii; zamyka się w mieszkaniu i w ataku szału strzela do świętującego tłumu oraz do przypadkowych zwierząt, po czym zostaje obezwładniony i aresztowany.
Ujawnienie tożsamości narratora i refleksja końcowa
Narrator ujawnia, że autorem kroniki jest doktor Bernard Rieux, i kończy ją refleksją, że bakteria dżumy nigdy nie ginie, może pozostawać w uśpieniu, a kiedyś ponownie zaatakuje szczęśliwe miasto.
Czas i miejsce akcji
Utwór otwiera motto zaczerpnięte z Dziennika roku zarazy Daniela Defoe, autora Przypadków Robinsona Crusoe; sentencja dotyczy przedstawiania jednego rodzaju uwięzienia przez inny i sygnalizuje paraboliczny charakter powieści; Oran, miasto portowe w Algierii, w okresie akcji prefektura francuska i ośrodek handlowy liczący około dwustu tysięcy mieszkańców; Oran jest zbudowany tyłem do zatoki, morze widać tylko z jednego, brzydkiego i pozbawionego roślinności miejsca; narrator przedstawia miasto jako brzydkie, banalne i pozbawione duszy; Płaszczyzna, na której leży Oran, otoczona dolinami; zabudowa szara, brak ogrodów i ptaków, rozrywki ograniczone do handlu, kina i gry w kręgle; Dzielnice podmiejskie i ubogie, w których Rieux prowadzi obchody i w których epidemia zbiera największe żniwo; Kamienica doktora Rieux z mieszkaniem dozorcy Michela; kamienica, w której mieszkają Joseph Grand i Cottard; Kościół, w którym ojciec Paneloux wygłasza oba kazania, oraz Opera Miejska, gdzie Tarrou i Cottard są świadkami upadku chorego aktora na scenę; Szkoły i inne budynki zamieniane na prowizoryczne szpitale pomocnicze; Rieux kieruje jednym z trzech takich szpitali; Stadion miejski zamieniony na obóz kwarantanny, w którym przebywa między innymi sędzia Othon; Bramy miejskie i rogatki strzeżone przez uzbrojonych strażników, miejsce szturmów tłumu i prób nielegalnego wydostania się z miasta; Dworzec kolejowy, z którego odjeżdża do sanatorium żona Rieux i na który po otwarciu bram wracają pociągi; Ramy czasowe: lata czterdzieste XX wieku, rok zapisany jako 194. z celowo zamazaną ostatnią cyfrą; Kalendarz akcji: początek 16 kwietnia, zamknięcie miasta wiosną, apogeum w sierpniu i wrześniu, cofanie się epidemii od stycznia, otwarcie bram w połowie lutego następnego roku.
Motywy literackie i problematyka
Dżuma jako alegoria zła totalnego: faszyzm, okupacja, totalitaryzm
Epidemia działa w powieści jak okupacja: bramy są zamknięte, ludność odizolowana, administracja wydaje komendy, a mieszkańcy doświadczają rozłąki, głodu i strachu bez widocznego wroga. Camus pisał utwór w czasie okupacji Francji jako działacz ruchu oporu, a rok akcji zapisany jako 194. z zamazaną ostatnią cyfrą pozwalał czytelnikom rozpoznać aluzję do najnowszej historii bez wskazywania nazwisk. Wybór paraboli dawał pisarzowi język do mówienia o terrorze i kolaboracji w kraju, który dopiero rozliczał własne społeczeństwo.
Dżuma jako metafora kondycji ludzkiej i zła obecnego w człowieku
Obok znaczenia historycznego tytuł funkcjonuje w powieści jako nazwa każdego niszczącego żywiołu, który spada na społeczność bez ostrzeżenia. Narrator rozwija ten wątek, gdy mówi o bakterii, która nigdy nie ginie i pozostaje w uśpieniu w sprzętach i pościeli, gotowa wrócić w każdym miejscu. Postać Cottarda pokazuje przy tym drugą warstwę metafory: zaraza jako wewnętrzna skłonność człowieka do zgody na zło, obecna także wtedy, gdy epidemii już nie ma.
Postawy wobec zła: obowiązek, solidarność, ucieczka, spekulacja, pokora religijna, obojętność
Kompozycja powieści jest zbudowana jako galeria postaw zestawionych wobec jednej sytuacji granicznej. Rieux reprezentuje uczciwe wykonywanie zawodu i obowiązek, Tarrou organizuje solidarną pomoc, Grand wykonuje żmudną, biurową część pracy, Rambert przechodzi od chęci ucieczki do dobrowolnego pozostania, Cottard czerpie z zarazy zysk i bezkarność, Paneloux kolejno głosi karę bożą i uczy się pokory, a administracja zwleka i łagodzi komunikaty. Narrator jawnie wartościuje te postawy, stawiając pracę ponad spekulację i nie ukrywając, że nawet ucieczka Ramberta zostaje potraktowana ze zrozumieniem.
Absurd i bunt: praca podejmowana mimo pewności klęski
Wątek absurdalny działa w powieści przez zestawienie świadomości nieuchronności śmierci z nieustającym działaniem. Rieux leczy chorych, choć wie, że każde jego zwycięstwo jest tymczasowe, a nawet gdyby wierzył w Boga, musiałby według własnych słów zaprzestać leczenia i pozostawić wszystko Bogu. Tarrou porównuje epidemię do syzyfowego wysiłku, a walka bohaterów nie ma na celu ostatecznego pokonania zła, lecz ograniczenie liczby ofiar, co narrator przedstawia jako wystarczający powód działania.
Świętość bez Boga i kategoria uczciwości
Miarą moralną w świecie bez oparcia religijnego staje się w powieści uczciwość, rozumiana jako wierność człowiekowi i odmowa zgody na zło. Rieux sprowadza własną misję do uczciwego wykonywania zawodu, Tarrou deklaruje, że chce zostać świętym, nie wierząc w Boga, a odmowę zabijania czyni zasadą życia po doświadczeniu z ojcem prokuratorem. Narrator rozciąga tę kategorię także na postacie drugoplanowe, widząc w Grandzie i w matce Rieux przykłady zwyczajnej dobroci, silniejszej od zarazy.
Cierpienie niewinnych i kryzys wiary
Śmierć Filipa Othona uruchamia w powieści najbardziej radykalne pytanie o sens cierpienia. Paneloux głosił wcześniej, że zaraza jest karą za grzechy, więc śmierć dziecka podważa podstawę jego nauki; w drugim kazaniu stawia słuchaczom wybór między odrzuceniem wszystkiego a przyjęciem wszystkiego, a narrator notuje jego śmierć jako przypadek wątpliwy. Rieux nie udziela odpowiedzi teologicznej, przyjmuje cierpienie jako fakt i odpowiada na nie działaniem, twierdząc wprost, że dziecko nie było niczemu winne.
Izolacja, rozłąka i samotność
Zamknięcie bram zamienia miasto w przestrzeń uwięzienia, w której rozdzielone zostają rodziny i pary, a jedynym kanałem kontaktu pozostaje telegraf. Narrator opisuje ten stan jako wygnanie, w którym przeszłość wypełniają wspomnienia nieobecnych, teraźniejszość niecierpliwi, a przyszłość nie daje pewności. Miasto odwrócone tyłem do morza, pozbawione zieleni i duszy, jest przy tym obrazem rzeczywistości zamkniętej, która może istnieć wszędzie, co nadaje izolacji wymiar uniwersalny.
Pamięć i zapomnienie
W miarę trwania epidemii pamięć bliskich słabnie: narrator notuje, że ludzie tęskniący za ukochanymi tracą z czasem rysy ich twarzy, a miłość i przyjaźń słabną, bo potrzebują odrobiny przyszłości, której w zamkniętym mieście nie ma. Po otwarciu bram radość tłumu zderza się z pamięcią o zmarłych, a Rieux odmawia wpisania się w triumfalny ton zwycięstwa. Pod koniec epidemii pojawia się też projekt pomnika ofiar, który narrator odnotowuje jako próbę instytucjonalnego upamiętnienia tego, czego doświadczenie nie da się zamknąć w statystyce.
Praca i codzienny obowiązek jako ratunek
Powtarzalna, nieefektowna praca jest w powieści pokazana jako główna forma oporu wobec zła. Rieux sprowadza swoją postawę do uczciwego wykonywania zawodu, Grand zajmuje się statystykami i papierkową stroną formacji sanitarnych, a równolegle latami cyzeluje pierwsze zdanie własnej książki, co narrator przedstawia jako wzruszające i zarazem bohaterskie uparte trwanie przy jednym zdaniu. Narrator stawia przy tym bohaterstwo niżej niż wielkoduszne żądanie szczęścia, czyniąc z codziennego obowiązku wartość cichą, ale trwałą.
Obojętność natury i kosmosu
Świat przyrody w powieści nie uczestniczy w dramacie ludzi: morze pozostaje piękne i obojętne, pogoda zmienia się według własnego rytmu, a miasto odwrócone od zatoki traktuje krajobraz jako coś, czego trzeba szukać. Choroba cofa się zimą, co narrator i opracowania wiążą raczej z warunkami atmosferycznymi niż z jakąkolwiek sprawiedliwością, a mieszkańcy wielokrotnie odczytują zmianę pogody jako zapowiedź poprawy. Obojętność natury jest w ten sposób jednym z filarów wymowy absurdu: cierpienie nie ma kosmicznego uzasadnienia, a sens musi zostać wytworzony przez ludzi.
Wolność wyboru i odpowiedzialność jednostki
Decyzja Ramberta jest w powieści zbudowana jako akt wolnego wyboru: on sam, po kilku nieudanych próbach ucieczki i w chwili realnej szansy wyjazdu, postanawia zostać. Rieux i Tarrou nie próbują na niego wpłynąć ani nie przyjmują jego decyzji z entuzjazmem, co narrator przedstawia jako poszanowanie cudzej wolności. Ten sam mechanizm działa w scenie sporu o Cottarda: narrator nie potępia go za sam czyn przestępczy, ale za wewnętrzną zgodę na to, co zabija słabszych.
Ten motyw na maturze i egzaminie ósmoklasisty
Niejednoznaczności interpretacyjne
Czy dżuma jest przede wszystkim alegorią faszyzmu i okupacji, czy uniwersalną metaforą zła i śmierci? Odczytanie historyczne: utwór powstał podczas okupacji i w kręgu ruchu oporu, zamknięte miasto i niewidzialny wróg odpowiadają doświadczeniu okupowanej Francji, a rok zapisany jako 194. z zamazaną cyfrą jest czytelną aluzją do lat czterdziestych. Odczytanie uniwersalne: narrator rozwija znaczenie tytułu tak szeroko, że obejmuje ono każdy niszczący żywioł, a końcowa refleksja o bakterii, która nigdy nie ginie, wskazuje na zło trwale obecne w człowieku, niezależne od konkretnej epoki; Czy Alberta Camusa należy uznawać za egzystencjalistę? Tak, w sensie literacko-historycznym: powieść bywa zaliczana do nurtu egzystencjalizmu, a problematyka wyboru, wolności, odpowiedzialności i sytuacji granicznej jest w niej obecna, podobnie jak u Sartre'a, z którym Camus przez pewien czas się przyjaźnił. Nie, w sensie filozoficznym: sam Camus odrzucał tę etykietę i określał się jako przedstawiciel absurdyzmu; jego myśl prowadzi od absurdu do buntu i solidarności, a nie do egzystencjalistycznego pesymizmu ani do wizji człowieka jako istoty bezwolnej; Czy postawa doktora Rieux to heroizm, czy po prostu rzetelne wykonywanie zawodu lekarza? Heroizm codzienności: Rieux organizuje walkę z epidemią, rezygnuje z wyjazdu do chorej żony, nie opuszcza miasta i trwa przy pracy mimo świadomości klęski, co opracowania opisują jako bohaterstwo polegające na wytrwałości, a nie na spektakularnych czynach. Wykonywanie zawodu bez heroizmu: sam bohater nie uważa się za bohatera i sprowadza swoją misję wyłącznie do uczciwego wykonywania zawodu, a narrator odmawia mu miana świętego, ukazując go jako człowieka, który widzi problem i próbuje go rozwiązać bez wielkiej ideologii; Czy ojciec Paneloux po śmierci dziecka zmienia wiarę, czy tylko ją radykalizuje? Radykalizacja wiary: drugie kazanie jeszcze mocniej podkreśla paradoks, wymagając od słuchaczy opowiedzenia się po stronie Boga całkowicie, co zbliża jego postawę do myśli Kierkegaarda i do żądania absolutnego oddania. Załamanie i utrata wiary: po agonii dziecka Paneloux traci wcześniejszą pewność, porzuca oskarżycielski ton wobec grzeszników, utożsamia się z mieszkańcami, a jego śmierć bez wezwania lekarza narrator opisuje jako przypadek wątpliwy i sugeruje, że jego wiara została podważona; Czy zakończenie dżumy jest optymistyczne, czy gorzkie? Gorzkie: otwarcie bram przynosi radość, ale narrator odmawia triumfu, wyliczając śmierć Tarrou i żony Rieux, a końcowa refleksja o bakterii, która nigdy nie ginie, odbiera zwycięstwu trwałość i zapowiada kolejną falę. Optymistyczne w warstwie przesłania: opracowania podkreślają, że ludzie okazali się zdolni do solidarności i przeciwstawienia się złu, a Rieux deklaruje, że w ludziach więcej rzeczy zasługuje na podziw niż na pogardę, co zostaje odczytane jako humanistyczna deklaracja nadziei; Czy Cottard jest winny, czy tylko chory i obłąkany? Winny: to przestępca ścigany przez policję, który z epidemii uczynił źródło zysku, odmówił udziału w formacjach sanitarnych, a narrator cytuje opinię Tarrou, że jego winą była wewnętrzna zgoda na to, co zabija starszych i dzieci. Chory psychicznie: jego próba samobójcza poprzedza epidemię, jego lęk przed więzieniem ma charakter patologiczny, a koniec zarazy wywołuje u niego atak szału i strzelaninę, co opracowania opisują jako załamanie psychiczne i obraz człowieka pokonanego przez dżumę wewnętrzną; Czy odmowa wyjazdu ze strony Ramberta to wybór moralny, czy rezygnacja z własnego szczęścia? Wybór moralny: Rambert rezygnuje z realnej szansy ucieczki, tłumacząc, że wstydziłby się szczęścia w Paryżu, gdy inni cierpią w Oranie, a jego decyzja jest przedstawiona jako samodzielny akt wolności i solidarności z mieszkańcami. Rezygnacja i strata: Tarrou ostrzega go, że dzieląc nieszczęście z innymi, może nie mieć już czasu na szczęście, a narrator notuje po otwarciu bram, że Rambert nie potrafi cieszyć się na widok żony tak jak dawniej, co wskazuje na trwałą stratę, a nie na jednoznaczne zwycięstwo moralne.
Kwestie sporne to nie błąd opracowania - to miejsca, w których różni badacze czytają tekst inaczej. Na wypracowaniu liczy się nie wybór jednej odpowiedzi, ale uzasadnienie własnego stanowiska argumentami z tekstu.
Baza faktów tego opracowania
- Fakty źródłowe
- 235
- Pewność wysoka
- 94
- Źródła sprawdzone
- 21
- Kwestie sporne
- 7
Każde zdanie tego opracowania jest powiązane z konkretnym faktem z bazy, a cytatów z utworu nie zamieszczamy - treść omawiamy własnymi słowami. 1 twierdzenie odrzuciliśmy jako niepewne, zamiast podawać je uczniowi jako pewnik. Ocena jakości treści: 99/100 (próg publikacji 90/100).
Metodę, kategorie zarzutów fact-checku i ograniczenia opisujemy na stronie jak powstają opracowania . Znalazłeś błąd w tym opracowaniu? Zgłoś go mailem - poprawiamy treść, nie tylko odpowiadamy.
To musisz wiedzieć (pewniaki na sprawdzian)
Finał rozgrywa się w połowie lutego, gdy bramy Oranu zostają otwarte, na dworzec wjeżdżają pociągi, a mieszkańcy odzyskują kontakt z bliskimi. Radość tłumu przeplata się jednak ze stratami: Tarrou zmarł na dwa dni przed otwarciem bram, a Rieux otrzymał wiadomość o śmierci żony w sanatorium poza miastem.
Doktor Bernard Rieux — główny bohater i zarazem narrator kroniki; lekarz w Oranie, który od pierwszego dnia rozpoznaje grozę zarazy, doprowadza do zwołania komisji sanitarnej, organizuje walkę z epidemią i ujawnia swoją tożsamość jako autora relacji dopiero w ostatniej części.
Jean Tarrou — drugi narrator i zarazem jeden z głównych bohaterów; przyjezdny zamożny mężczyzna bez zawodu, prowadzący notatki o mieście, inicjator ochotniczych formacji sanitarnych, ateista dążący do świętości bez Boga.
Cottard — handlarz win i likierów, przestępca ścigany przez policję i niedoszły samobójca z pierwszych stron powieści; jedyna postać, która czerpie korzyści z epidemii, a po jej końcu popada w obłęd.
Ojciec Paneloux — uczony jezuita o konserwatywnych poglądach, współtwórca biuletynu Towarzystwa Geograficznego w Oranie; reprezentant postawy religijnej, który w pierwszym kazaniu głosi, że dżuma jest karą za grzechy, a po śmierci dziecka Othona radykalnie zmienia ton.
Raymond Rambert — młody dziennikarz z Paryża, który znalazł się w Oranie przypadkowo, pisząc reportaż o życiu algierskich Arabów; początkowo dąży do ucieczki, by wrócić do żony, ostatecznie wybiera pozostanie w mieście i pracę w formacjach sanitarnych.
Joseph Grand — skromny urzędnik merostwa w Oranie, od dwudziestu lat czekający na obiecane stanowisko; sąsiad i ratownik Cottarda, sekretarz ochotniczych formacji sanitarnych, nocą pisarz zmagający się z pierwszym zdaniem własnej powieści.
Sędzia Othon — sędzia śledczy w Oranie, człowiek rygorystycznie przestrzegający przepisów; ojciec Filipa, na którym po raz pierwszy wypróbowano serum Castela; po śmierci syna wraca do obozu kwarantanny jako pracownik administracyjny.
Tło: Utwór otwiera motto zaczerpnięte z Dziennika roku zarazy Daniela Defoe, autora Przypadków Robinsona Crusoe.
Tło: Oran, miasto portowe w Algierii, w okresie akcji prefektura francuska i ośrodek handlowy liczący około dwustu tysięcy mieszkańców
Narracja pierwszoosobowa prowadzona przez świadka i uczestnika wydarzeń, który przedstawia się jako kronikarz i historyk, zapowiada oparcie relacji na własnych obserwacjach, świadectwach innych i dokumentach, a swoją tożsamość ujawnia dopiero w ostatniej części.
Czy dżuma jest przede wszystkim alegorią faszyzmu i okupacji, czy uniwersalną metaforą zła i śmierci?
Czy Alberta Camusa należy uznawać za egzystencjalistę? Tak, w sensie literacko-historycznym: powieść bywa zaliczana do nurtu egzystencjalizmu, a problematyka wyboru, wolności.
Dżuma jako alegoria zła totalnego: faszyzm, okupacja, totalitaryzm: Epidemia działa w powieści jak okupacja: bramy są zamknięte, ludność odizolowana, administracja wydaje komendy.
Quiz sprawdzający znajomość lektury
Kim jest Doktor Bernard Rieux w utworze?
Powiązane lektury, pojęcia słownikowe i narzędzia CKE
Inne lektury z epoki (Współczesność)
Lektury do zestawienia porównawczego (wspólne motywy CKE)
Utwory innych autorów, które dzielą najwięcej wspólnych motywów z lekturą „Dżuma” i sprawdzą się jako drugi argument w rozprawce lub wypracowaniu:
Pojęcia ze Słownika Terminów Literackich w tym utworze
Kategorie genologiczne, rodzajowe i środki stylistyczne powiązane z lekturą „Dżuma”:
Krótka opowieść o zwykłym zdarzeniu, które trzeba odczytać na dwóch poziomach: dosłownym i przenośnym.
Obszerny utwór epicki prozą, z wieloma wątkami i bohaterami na tle szerokiego obrazu świata.
Rodzaj literacki, w którym narrator opowiada o bohaterach, miejscach i zdarzeniach świata przedstawionego.
Ten, kto w utworze epickim opowiada zdarzenia; nie jest tożsamy z autorem i decyduje o tym, co wie czytelnik.
Zestawienie dwóch rzeczy połączone słowami jak, niby, jakby albo podobny do, które wskazuje ich podobieństwo.
Zestawienie wyrazów, w którym jedna rzecz zostaje nazwana przez inną, bo coś je łączy; znaczenie nie wynika wprost ze słów.
Trening egzaminacyjny CKE (Liceum PP)
Przećwicz wiedzę z lektury w pełnych arkuszach egzaminacyjnych, przewodnikach pisemnych i testach:
60 pkt · 240 min · czytanie i wypracowanie
Konspekty, lektury obowiązkowe i konteksty CKE
Porównanie dwóch tekstów w limicie 60-90 wyrazów
Trening pytań zamkniętych z kluczem odpowiedzi
Rozkład epok i lektur od września do marca
Powtórka pytań sprawiających trudność
Częste pytania o lekturę „Dżuma” (FAQ)
Kto jest autorem i w jakiej epoce powstał utwór „Dżuma”? ▼
Autorem utworu „Dżuma” jest Albert Camus. Dzieło powstało w 1947 r. Gatunek literacki: powieść paraboliczna (przypowieść) o konstrukcji kroniki; literatura XX wieku w kręgu absurdyzmu i egzystencjalizmu, osadzona w konwencji realistycznego, niemal medycznego sprawozdania z epidemii z warstwą znaczeń przenośnych.
O czym opowiada „Dżuma”? ▼
Kronikarz przedstawia Oran jako brzydkie, handlowe miasto francuskiej prefektury, którego mieszkańcy żyją mechanicznie i nie cenią relacji międzyludzkich; zapowiada, że ujawni swoją tożsamość w stosownym momencie. Finał rozgrywa się w połowie lutego, gdy bramy Oranu zostają otwarte, na dworzec wjeżdżają pociągi, a mieszkańcy odzyskują kontakt z bliskimi. Pełne opracowanie „Dżuma” obejmuje streszczenie z podziałem na wątki, bohaterów, motywy literackie i quiz.
Jakie są najważniejsze motywy literackie w „Dżuma”? ▼
Do najważniejszych motywów w utworze „Dżuma” należą: Dżuma jako alegoria zła totalnego: faszyzm, okupacja, totalitaryzm, Dżuma jako metafora kondycji ludzkiej i zła obecnego w człowieku, Postawy wobec zła: obowiązek, solidarność, ucieczka, spekulacja, pokora religijna, obojętność, Absurd i bunt: praca podejmowana mimo pewności klęski, Świętość bez Boga i kategoria uczciwości. Motywy te są często wykorzystywane w tematach wypracowań maturalnych i egzaminacyjnych.
Kto jest głównym bohaterem „Dżuma”? ▼
Kluczową postacią utworu jest Doktor Bernard Rieux. W utworze występują również m.in.: Jean Tarrou, Cottard, Ojciec Paneloux.
Zobacz także inne lektury z poziomu: Liceum PP
Źródła zewnętrzne i materiały CKE do lektury „Dżuma”
Zweryfikowane zasoby instytucji publicznych, bibliotek cyfrowych oraz informatorów egzaminacyjnych, które poszerzają kontekst lekturowy i historycznoliteracki.
Katalog lektur szkolnych w bibliotece cyfrowej Wolne Lektury
Otwarty zasób tekstów lektur szkolnych z przypisami, motywami i biogramami autorów.
Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego (Formuła 2023)
Oficjalna lista jawnych zadań, kryteria oceniania wypracowania (35 pkt) oraz notatki syntetyzującej (4 pkt).
Polona - Cyfrowa Biblioteka Narodowa (pierwodruki i rękopisy)
Skany historycznych wydań, rękopisów, ilustracji z epoki oraz opracowań krytycznoliterackich.
Encyklopedia PWN - literatura, biogramy pisarzy i pojęcia
Hasła encyklopedyczne weryfikujące daty wydań, konteksty historyczne i terminologię teoretycznoliteracką.