Motyw: Zwierzęta i świat widziany inaczej

Na czym polega ten motyw

Motyw obejmuje zwierzęta jako bohaterów oraz świat, który rządzi się własnymi prawami i patrzy na ludzi z boku. Zwierzę bywa tu narratorem, świadkiem albo przewodnikiem - dzięki niemu autor może pokazać dom, pracę i relacje bez ludzkiej autocenzury. Ten inny świat jest zwykle bardzo konkretny: ma swoje zapachy, dźwięki, hierarchię i czas. Powtarzalna konwencja to pies albo kot, który myśli i mówi, choć ludzie tego nie słyszą, oraz grupa zwierząt tworząca wspólnotę na wzór ludzkiej. Typowe sceny to powrót do domu, ucieczka, opieka nad słabszym, ratunek w niebezpieczeństwie i rozstanie z opiekunem. Symbolem bywa obroża, smycz, miska, ślad łapy, legowisko i ciepły kąt. W lekturach szkolnych pytaj, po co autor oddaje głos zwierzęciu. Zwykle chodzi o zdystansowanie się od ludzi: zwierzę nie kłamie i nie udaje, więc jego ocena brzmi uczciwie. Drugi powód to humor - opisywanie ludzkich przywar oczami kota czy psa odbiera im powagę. Trzeci to nauka o emocjach: teksty dla dzieci pokazują wierność i żałobę zwierząt bez wielkich słów. Uważaj na dwa skróty. Pierwszy to czytanie bajek zwierzęcych wyłącznie dosłownie, gdy zwierzęta są przebranymi ludźmi i noszą cechy typów społecznych. Drugi odwrotny: doszukiwanie się w prostym tekście dla dzieci głębokiej metafory politycznej.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 4. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Cukierku, ty łobuzie! - Waldemar Cichoń (2011 r.)

Kot-narrator patrzy na ludzki dom z boku, co daje humor i całkiem odmienną perspektywę niż ludzka.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Odpowiedzialność za zwierzę, Różnica między kocim a ludzkim patrzeniem na świat, Dom i przynależność oraz Cierpliwość i wybaczanie.
• Gatunek: zbiór opowiadań dla dzieci (literatura dziecięca, kocia komedia)
• Tematy opracowania: Odpowiedzialność za zwierzę oraz Ciekawość świata i jej skutki.
• Czas i miejsce akcji: dom pani Lusi, w którym przychodzą na świat kocięta (początek tomu); mieszkanie rodziny Marcela — główne miejsce akcji; nazwa miejscowości nie jest podana; podwórko i najbliższa okolica domu, po której Cukierek wędruje…
• Opracowanie: 10 postaci, 21 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

O krakowskich psach i kleparskich kotach - Barbara Tylicka (1975 r.)

Mówiące zwierzęta rozstrzygają spór, bo legenda używa ich do opisu relacji między ludźmi i sąsiadami.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Zaufanie i jego kruchość oraz Miasto jako wspólnota i granica.
• Gatunek: zbiór legend i podań miejskich dla dzieci, opracowany i zestawiony przez autorkę
• Tematy opracowania: Zaufanie i jego kruchość oraz Pochodzenie nazw i zwyczajów.
• Czas i miejsce akcji: Kraków — miasto o średniowiecznym rodowodzie, z murami miejskimi, Bramą Floriańską, ratuszem i rynkiem; Kleparz — osada i miasto położone przed murami Krakowa, zamieszkane przez rzemieślników i przekupki; Zwierzyniec …
• Opracowanie: 11 postaci, 15 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

O psie, który jeździł koleją - Roman Pisarski (1967 r.)

Pies jest bohaterem samodzielnym i wiernym, a zwierzę pokazuje uczucia i decyzje bez użycia słów.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: przyjaźń człowieka i zwierzęcia, wolność i niezależność, lojalność i wdzięczność oraz poświęcenie i śmierć w obronie drugiego.
• Gatunek: opowiadanie dla dzieci o zwierzęciu, oparte na prawdziwych wydarzeniach
• Tematy opracowania: przyjaźń człowieka i zwierzęcia oraz wolność i niezależność.
• Czas i miejsce akcji: Włochy — kraj, w którym rozgrywa się cała akcja; niewielka stacja kolejowa Marittima — główne miejsce akcji, miejsce pracy zawiadowcy i miejsce, do którego pies stale wraca; Piombino — miasto, w którym mieszka…
• Opracowanie: 10 postaci, 14 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Wścibscy - Dorota Gellner (2012 r.)

Zwierzęta powtarzają tę samą wadę co ludzie - pies podgląda kota, kot obserwuje mysz - więc świat zwierząt jest drugim zwierciadłem wścibstwa.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Ciekawość w świecie zwierząt.
• Gatunek: literatura dziecięca, cykl wierszowanych historyjek (książka obrazkowa)
• Tematy opracowania: Wścibstwo i niezdrowa ciekawość oraz Granice prywatności innych ludzi.
• Czas i miejsce akcji: Polska, bliżej nieokreślone miasto; sceny rozgrywają się w przestrzeniach codziennych i sąsiedzkich: park, klatka schodowa i mieszkania sąsiadów (drzwi, dziurka od klucza, ściana między mieszkaniami), ogród sąsiadów…
• Opracowanie: 18 postaci, 17 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: 4 lektury.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Cukierku, ty łobuzie!” (Opowiadanie) i „O krakowskich psach i kleparskich kotach” (Utwór) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Humor, groteska i absurd” (Wścibscy) i „Przyjaźń i lojalność” (O psie, który jeździł koleją).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Wścibscy” (18 postaci i 17 zdarzeń w opracowaniu) oraz „Cukierku, ty łobuzie!” (10 postaci, 21 zdarzeń).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 4, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 1 epoki. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Zwierzęta i świat widziany inaczej” reprezentują w tej epoce: Cukierku, ty łobuzie!, O krakowskich psach i kleparskich kotach, O psie, który jeździł koleją i Wścibscy.

Motywy pokrewne

Inność, obcość i tolerancja

Ten, kto wygląda i żyje inaczej — od odrzucenia do akceptacji.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Natura i przyroda

Przyroda jako tło, nauczyciel i odbicie ludzkich uczuć.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Humor, groteska i absurd

Śmiech, karykatura i absurd jako sposób patrzenia na świat.

Lektury wspólne z motywem „Zwierzęta i świat widziany inaczej”: Wścibscy (1).

Przyjaźń i lojalność

Wierność wobec drugiego człowieka i cena, jaką za nią płacimy.

Lektury wspólne z motywem „Zwierzęta i świat widziany inaczej”: O psie, który jeździł koleją (1).

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Sprawdź, czy zwierzę w utworze jest bohaterem z własnym życiem, czy tylko etykietą dla ludzkiej cechy - od tego zależy, jak wolno je interpretować.

• Kwestia sporna w „Cukierku, ty łobuzie!”: Czy narracja jest ściśle pierwszoosobowa, czy trzecioosobowa ograniczona do perspektywy kota? Opracowania podają, że narratorem książki jest sam Cukierek, który przedstawia wydarzenia swoim głosem — co wskazuje na narrację pierwszoosobową.…
• Kwestia sporna w „O krakowskich psach i kleparskich kotach”: Dla jakiego poziomu klas przeznaczony jest ten zbiór? Nasz katalog lektur i wykazy lektur dla najmłodszych klas wskazują klasy 1-3, a materiały dydaktyczne dla tej grupy omawiają zbiór jako lekturę dla początkujących czytelników.…
• Kwestia sporna w „O psie, który jeździł koleją”: Czy Lampo ginie, ratując córkę zawiadowcy, czy ginie potrącony przez pociąg bez ratowania kogokolwiek? Śmierć podczas ratowania dziecka — tak podają wszystkie opracowania lektury i szkolną wersję zakończenia: pies spycha z torów małą Adele…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 4 lektury z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 3 pytania, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. O psie, który jeździł koleją

   Na jakiej stacji kolejowej zawiadowca przygarnął psa i nadał mu imię Lampo?

   1. A. Marittima
   2. B. Piombino
   3. C. Rzym
   4. D. Turyn

   Poprawna odpowiedź: Marittima

   Akcja toczy się we Włoszech, przede wszystkim na niewielkiej stacji Marittima oraz w Piombino; to na stacji zawiadowca przygarnął kundelka.

   Podpowiedź: To ta mniejsza stacja, na której pies się pojawił.

2. O psie, który jeździł koleją

   Co oznacza imię Lampo w języku włoskim?

   1. A. Błyskawicę
   2. B. Przyjaciela
   3. C. Wesołka
   4. D. Podróżnika

   Poprawna odpowiedź: Błyskawicę

   Imię pochodzi z języka włoskiego i oznacza błyskawicę; pies zawdzięcza je swojej szybkości i energii.

   Podpowiedź: Pomyśl o czymś, co pojawia się nagle i bardzo szybko.

Wszystkie lektury z motywem Zwierzęta i świat widziany inaczej

Te 4 lektury: 483 fakty źródłowe, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania